Guest writer
HC Vanlalruata
KAWNGPUI
Kan ram kawngpuite hi engtik hunah emaw chuan that ve deuh lai a nei a, mahse, a tha rei ngai lo. Kum 2008-2018, Congress-in kum 10 chhung sorkarna an chelh lai a mipui mimir phun tamna ber chu kawngpui chhia kha a ni. An tlak chhan zinga langsar ber a ni hial awm e. A chhan chu eptu party-te tana beih an nawmna lai ber leh mitin hmuh theiha kawngpui a chhiat miau avang kha a ni a. Thup theih a ni hek lo.
Kum 2018 kum tawp lam aṭangin MNF-in sorkarna an han chang ve thung a. Congress hun tawp lama New Economic Development Policy (NEDP) hnuai a sum an dah, an hman tangkai hman tak loh hmang khan kawngpui an han siamtha ta a. Mipui pawh an lawm viau a, rorellai party hnathawktute phei chuan chhuan namen lovin an chhuang a nih kha. Mahse, kum 1 vel chhung kawngpui a tha hman a, Covid-19 hri a leng ta a. Inkhuahkhirhna namen lo avangin kan kawngpui tam berah lirthei a tlan tlem hle. Chuti chung chuan tunah chuan kawngpui chhe lutuk hi kan ngah leh hman em em tawh a ni.
Kan ram chhunga kawngpui tha kan neih kumhlun/kan neih chhun hi chu Aizawl leh Lengpui thlawhna tumhmun inkar hi a ni mai awm a sin! Hmun penhleh leh pilril deuh chu sawi duh rih lo pawh ni ila, kan chaklakna kawng awmchhun ber Aizawl leh Assam inkar kawngpui a chhe em em deuh reng mai leh, Aizawl chhim lama awmte’n an chaklakna kawngpui hman rim ber mai Aizawl-Thenzawl-Lunglei kawngpui a chhe em em reng mai hi chu a thinrimthlak a ni.
A huatthlala ber chu kan ram kawngpuite a chhe lutuk kan tih rualin an siam tlo lo lutuk hi a ni. Zirlai pawla kan inhman ve laia kan hotupa, fiamthu thiam em em Pu Laltuvela sawi hi ka hre reng thin. Rel-a an zinna-ah hmaizahna (fan) hi man tlawm fahranin an lei a, vawi hnih khat an han inzah khan a chhe ta mai a. Hmaizah zuartu lokir leh kha chhuahchhalin a tlo lo lutuk kha an lo sawisel a.
Chu vaipa chuan engtin nge hmaizahna chu an hman tiin a zawt let a, an han hrilh chuan, “Inhman dan a dik lo a nih hi a chhe hma reng ang chu,” a ti a. A hman dan dik an zawh chuan, chu vaipa chuan a hmaizah chu che lova a hmai hma a dahin ama lu chu a thing ta zawk a, chu chu chutiang hmaizah tlo lo leh man tlawm bawk si hman dan dik ber chu a lo ni awm a sin. Power and Electricity department engineer ina han lenluh a inverter battery tam tham tak lo inhung dul mai han hmuh hian he fiamthu hi hian ka nuih a tiza lo thar leh thin a ni.
Kawngpui tlo siam thei lo sorkar, kawngpui tlo siam theitu contractor ruai thei lo sorkar leh kan kawngpui a tlo ngei ngei theihna tur atana thawk thei PWD kan nei lo rei ta lutuk hi a tenawm a, a tlawmthlak a, a zahthlak bawk a ni. Mizoram PWD hi kawngpui siam chauh ni lo civil work hna lian tham deuh department dangin an thawh tur zawng zawng deuhthaw an mawhphurhna a dah a ni a. He’ng department-te hna an thawhsak chanchin hi chu tun tumah chuan dahtha phawt teh ang.
Fur (monsoon) tam tak emaw fur vawi thum/vawi li tal pawh daih chu sawi loh fur khat pawh daih kawngpui siam hna thawk thei lo kan nih chhan hi chiang taka hriat a ngai a ni. Hmanni lawka Lunglei lama kawngpui chhiat chhan zawnga ‘sample’ an lak kha hmang tangkai tak maw? Kan Pu Chhurbura chengkek lo tur ang mai hi kan va ni rei ta em! Midang, kan thenawm state-te tih theih kan ti ve thei lo ringawt mai hi tuma’n tlawmah lak nachang kan hre lo tihna a ni berin a lang.
He ram hian sual sim anga inlantir hut hutna gospel camping a mamawh lo. Hetiang hi vawi sang/sing tel huaihawt a ni tawh a, danglamna tluantling a thlen ngai lo. Chuvangin he ram leh hnam hian mipui tana thawk tak taktu (a pianthar leh thar loh lam ni lovin) hi a mamawh zawk chu a ni. Kan pianthar leh harhnate hian kawngpui tha leh tlo min siamtir thei chuang lo a nih chuan thil tangkai lo leh engmah lo mai, tihkhawm hut hut lawm hnam kan nihzia tilangtu mai chauh a ni.
Mizoram a kawngpui laihna atan hian pawisa kan seng tlem hranpa-in a lang lo. Mi state leh India ram pum ngaihtuah chuan a ram zau zawng ngaihtuahin kawngpui hi kan la nei tlem em em a. A state zau zawng leh mihring cheng tam dan ngaihtuah a, state dang nena khaikhin chuan SDO bial khat tiat lek kan ni. Chuti chungin kawngpui sialtu leh endika viltu ber PWD-ah hian engineer-in-chief bakah a hnuaiah chief engineer 4, chief architect 1, World Bank project enkawltu PIU leh a hnuaia thawkte, superintending engineer leh executive engineer tam tham tak an awm a. An hnuaiah AE/SDO bakah JE leh SA tam tak an awm leh bawk a ni.
Heti chunga kawngpui tlo, fur engemawzat daih tur an siam thei lo kumkhua mai hi ngaihtuah chian a, kawngpui chhe sample lak mai piahlama chhui chian a tul tawh a ni. Mizoram PWD engineer-te hi a lian ber atanga a te ber thleng hian a tam ber chu vantlang aia hausa satliah pawh ni lo, an tlukpui leh hlawh lak zat inang ni si, Mizoram sorkar hnuai a hnathawk dangte aia hausa zawk em em tlat a ngaihna hi a nghet tawh hle a. Hei hi chhui chian ngai lai tak pawh a ni.
Hun rei lo te te chhung tih loh chu sorkar apiangah PWD hi chief minister-in an chang chawt a ni ber a. Unauva chang dun char char pawh an awm a. PWD hnuaia contract lian tham thawktu company-a sum dahkham (share) lo nei ve PWD changtu minister pawh kan nei tawh a. Chumi piahlama kan PWD engineer tam zawk an hausa lutuk vek mai hi ngaih a titha lovin chhui chian chu a ngai a ni. ‘Mi ramah chuan sumin kawngpui an siam a, Mizoramah chuan kawngpui hmangin sum an siam’ ti a an sawi thin hi a dik leh dik loh haichhuah a ngai ta.
Kan ram hi a leilung a ngheh tawk loh avang leh fur a nat em avangin leimin a tam tih chu kan hre vek mai. Mahse, kawng siam sa, lirthei kalna atana a kawngchhuat phah leh alkatra luan tlo thei lo lutuk hi kan thanmawhbawk lian ber zawk chu a ni. Leimin vanga kawnghnawhte, kawngkam balte hi mipuiin kan hrethiam vek. Mahse, cheng vaibelchhe tel senga kawngpui siam tlo lo hi a ni, kan hriatthiam theih loh chu.
Kawngpui sial tawh hnu-a lirthei tlan zar zar theihna tura siam a nih tawh hnu a tlo ta lo hi kan thupui ber chu a ni a. Lei (bridge) chim zing lutuka kan hotute chhuanlam langsar ber ber chu – a kilhna an rubo, mipuiin an nawr hmanhmawh lutuk, a zo tur aia rit phur lirtheiin a zawh vang, tih velte kha a ni a. Chutiang chiah chuan kan kawngpui tlo loh chhan chu lirthei zawhtu a tam tih leh, lirthei rit lutuk phurin a zawh thin, tih a ni. Pu Laltuvela hmaizah lei kan sawi tak nen khan a inang.
Khawi ram leh khawi state pawh ni raw sek sek, kawngpui siam chhan chu kawngpui a tlan man chhiah (road tax) chawitu lirthei kalna atan a ni a. Thlawhna tlan kawng (runway) atana hman tura siam a ni lova, rel (train) kalna tur a ni hek lo. Lirthei zawh tura siam a nih ang ngeiin lirthei tam tak leh phur rit takin an zawh pawha chhe mai mai lo tura siam tur a ni ringawt. Chutianga siam thiam lo leh siam thei lo chu kawngpui siam kawngah an hlawhchham a ni mai a, an inpawm ngam a ngai. “Kan chaw-ei pindanah zanriah rawn ei an tam deuhva, a chim a lawm maw le,” titu in satu leh a neitupa ni bawk chu kan hmusit ngawt ang le.
An siam thiam lova, kawngpui tlo an siam thei lo tih an inpawm hma hian ngaihtuah tur erawh chu a awm. Kawngpui tlo an siam theih loh chhan hi - (1) Contractor-in hlep tam uchuak an tum zel vang a ni em? (2) Contractor hnen atanga kawng siam endik a, viltu engineer-te’n chanvo an neih len lutuk avanga kawngpui siamna tur pawisa a pelhe tam tak em vang em ni? (3) Engineer chung ami ram hruaitute’n mantang an ei tam luat vanga tha leh tlo taka kawngpui siamna tur sum a indaih loh thin vang em ni? (4) Pawl thenkhatin kawngpui siamtu company/contractor-te hnen atanga tukluih thawhlawm (donation) an thin nat luat vang em ni?
Hei lo pawh hi zawhna pawimawh tak tak a la tam na a, kan tarlang vek seng lovang a. Dik taka chhang ngam tur (a mawhphurtu ni si) an awm hmel hek lo. Lirthei kal/tlanna tur ni na na na lirthei a tlan avanga kawngpui a tlo lova, a chhe hma tih ngawt mai hi a aia chhuanlam dawrawm a awm thei-in a rinawm loh. Mizovin ‘black top’ kan tih mai, alkatra leh a behbawm luan pan lutuk avanga arpui no hruaiin an thai chhiat tak maite hi kan ram kawngpui siam dan a nih chhung hi chuan kan heti reng mai dawn a ni.
Kal thui hret ang aw. Kan sorkar hrawn tawhte hian kan ram chhunga kawngpui siamtute hi an la ngam ngai reng reng lo a ni ber mai a. Lirthei tlan zar zar theihna tura kawngpui siamna atana cheng vaibelchhe tel man contract hmu thintu contractor/ construction company-te hi he ramah hian an vawk-lal-len rei ta khawp mai. Kawngpui tlo siam thei lote hrem (blacklist) ngam lo leh hetiang hovin an kawngpui siam enkawl zui hunchhung (maintenance period) a enkawl hna an hlamchhiah pawh a, hrem chu sawi loh vau ngam lo sorkar deuh hlir kan la nei miau mai.
Leimin vang leh ruahtui tam vanga kawngpui bal ang chi hi chu kan hrethiam kan tih tawh kha. Mahse, kawngpui sial tlang sa, lirthei chitin kal theihna atana siam satliah ni mai lo, kawngpui tlo siam hi kan mamawh ber a ni a. Kawngpui siam zawh hlim enkawl zuina atana sorkar laipuiin sum min pek leh hun tur nghak thei tur tala tha leh tlo a siam chu a ngai a ni. Chutiang ti thei lo, contractor-te pawh nawr ngam hauh lo hi he ram mipui hian kan mamawh lo.
Hei hi kan dinhmun a nih zel dawn chuan mipui hian kan sorkar thuneitute hi kan ben harh ngei chu a ngai dawn a ni. Khelmual tha hi chu infiamna lama thalaite hmasawnna mai chauh a ni a, a pawimawh lo hauh lo. Mahse, kawngpui tha erawh chu infiammi leh infiam ngai lem lo, mipui mimir zawng zawng tana thil pawimawh leh hmasawnna rahbi hmasa ber a nih avangin kan thikthu kan tihchhiat viau hi a hun tawh takzet a ni.