Guest writer
HC Vanlalruata
KAN ZE CHHIA
Phairamah leh khawchhak ram thenkhatah khian buaina a chhuah denchhen a mi dawr leh chenna in rawk (looting) ching kan hmu fo thin a. Tunhma khan Mizote hian hetiang hi kan ching ngai lovah kan lo ngai thlarawk kha a lo dik lo hle mai. Kristian sakhua kan vawn hma kha chuan Mizote hian mi thil ruk hi tih sa lo leh thiang lova an ngaih a ni thin tih kan hnam chanchin (history) ziaktute khan min hrilh a. Awih a nuam kan ti hle a ni.
Mizo chanchin leh tunhma mingohovin min awp hma a an nunphung ziaktute khan thil ruk hmang chu an duh lo hle a. Nupui/ pasal neih dawnah pawh an chhungkaw chanchin chhui-in “kutkem nei” an nih leh nih loh an chik hle thin niin an sawi. Tampui mitthi a lo thlen a, nupui fanaute riltama an thih ai chuan pa berin a neitute awm loh lai a an buhzema buh a lak chiah kha thil ruk an phal a ni a. Mahse, chutah pawh chuan an mamawhzia tilang turin meitalh tal an hnutchhiah thin an ti. Ruk rau rauvah nupui ruk (a hmeichhe remtihna-in) pawh an phal tel niawm tak a ni.
Rambuai tantirh a indo thlawhnate’n Aizawl khawpui leh hmun dang dang an rawn bomb chiam lai khan, khami denchhen a mi dawr leh chenna in inrawksak kha a la awm lo niin a hunlai hre phate chuan an sawi a. Hun a lokal zel a, sorkar laka lungawi lohna lantir danah pawh India ram hmundanga an tih dan, a bikin sorkar curfew ni lem lova, pawn chhuah khap (bandh) te kan ching chho ve ta zel a. Hemi hnu, state danga chengte chet dante kan lo hriat a, television lamah te kan lo hmuh ve tak hnu hian buaina chhuah denchhena mi dawr/in rawk hi kan ching ve ta a ni mai thei.
Kum 1994 khan Aizawl Ramhlun Venga cheng pakhat Assam state a a tualthih avangin Mizoramah boruak a sosang hle mai a. Aizawl khawpui-ah phei chuan mipui thinrim kawngzawh boruak kha mi duham leh pamhamte’n remchangah la-in hnamdang dawr suasam a an bungaw hal/ tihchhiat duhtawk lovin Aizawl Dawrpui phei leh hmun dang dangah ualau takin hnamdang dawr an rawk a nih kha. Thinrim vanga dawr bungraw tihchhiat emaw hal emaw duhtawk lova duham taka dawr an han rawk kha chu mit ngei a hmutu rilru a na ngawih ngawih mai a ni.
Khami zan khan kan thian chanchinbumite nen Bawngkawn a kawngzawh tan mipui thinrim hma-a tlanin Aizawl Dawrpui kan thleng phei a. Politician challang tak fapa-in truck leh mihring hmanga hnamdang dawr aṭanga bungraw lian leh man tam tham a ru chhuak laite, an veng biakina tawngtai leh hlim lam uar tak tura rin, nu upa lamte’n ‘mutia’ ruai meuh a vai dawra buhfai ip an thiarchhuahtir lai kha mitthla-ah a la cham reng mai.
Mipui an tam a, an thinrim bawk a. Magistrate leh Police-te tan pawh thunun hleih theih loh khawp boruak a awm a. Khata magistrate duty pakhat, a hnu a kohhran upa ni ta leh minister hial ni ta khan a la na zual a. “Hetiang te chuan biakinah thu sawiin Pathian fakna hla kan sa leh ngam dawn em ni? Kan tawngtai ngam tawh dawn em ni?” a ti hial a ni. A thinlung kha khandaiha chhun angin a na takzet tih a hmelah a lang chhuak thei zu ni a! Khami zana thil tihchhiat piah lama hnamdang dawr a rawka rawktu zingah khan kohhran leh khawtlang lama kan dinhmun chelh phak loh chelh kan hmu nual a ni.
Kristiante’n kan rinna innghahna ber zinga pakhat Pathianin ‘direct’ taka mihringte hnena tihtur leh tih loh tur a siam, Thupek Sawm (The Ten Commandments) kha kan enlet chuan hetiang hian thu min pe a ni. “Ruk i ru tur a ni lo,” tih a awm a. “I thenawmpa in leh lo i awt tur a ni lova, i thenawmpa nupui emaw, a chhiahhlawh/ sal mipa emaw hmeichhia emaw i awt tur a ni lova, a sabengtung emaw a thil neih reng reng i awt tur a ni lo,” a ti tel bawk.
Thenkhat chuan “Thupek Sawm hi chu Isua Krista lo lan hma, Thuthlung Hlui hun laia Pathian thupek kha a ni a. Kha kha mihringin kan zawm theih si loh avangin min chhandam turin Pathianin A fapa a rawn tir a, Amah ring apiang chu chhandam kan ni tho tho,” tiin tunlai zirtirna hmangin hei hi an khinglet ngeiin a rinawm. Mahse, rukruk ngat hi chu Bible chauhvin sual (sin) a ti lova, khawvel ram zawng zawngin ram danah sual/ pawikhawihna (crime)-ah an dah satliah mai ni lovin na taka hrem theih a ni.
Chu chu thil awmdan a nih avangin engti kawng mahin rukruk hi sawi nep theih a ni lova. Thupek Sawmah phei chuan la ru chiah lo mahse, mi thil neih eng pawh mai it/awh kha sual a ni nghal zawk a ni. Hmeichhe ngaihmelh pawh uire-ah ngaih a nih chuan nun fimkhur a ngai hle tihna a ni a. Mahse, kum 1994 a thilthleng ang kha ngaihtuah let chuan Mizote hi kan sakhaw vawn, kan chhuan em em hian kan nun chhungril leh midang nena kan chenhona-ah min chiah hneh lovin, a phawvuakah kan sakhawmi mai mai tih a tichiang hle.
Kha thilthleng mai kha a la ni ta lo cheu. Thla hlui October ni 29 khan Tuirial Airfield Vengah chhiatna rapthlak tak a thleng a. Heta nunna chan hi Ningani khan mi 6 an tling tawh a, hliam zinga 2 chu dinhmun khirhkhan leh hlauhawm (critical condition)-ah an la awm mek niin an sawi. He chhiatna lo thlen dan hi tuialhthei phurtu lirthei chesual aṭanga intan a ni a. Chu lirthei chesual let reng chuan thil man to tak mai petrol a phurh avangin Police lo thlen hma a a tam thei ang ber lo thal ruk tumtute’n an ru ta a.
Chutianga an tih lai chuan mi fimkhur lo (ni ngei tur a ni) zial zu chak tawhin a meitalh a lo chelek pek nge ni, he tuialhthei phur lirthei hi a kang ta hluai mai a. A hmunah mi 4 an kanghlum nghal a, mi 17-in hliam an tuar a, an zinga 2 tih loh chu damdawiin hrang hranga enkawl zui ngai khawpin an awm bawk a nih kha. Kum 1994-a thilthleng leh tunhnai a tuialhthei phur lirthei chetsual denchhena Mizote’n mahni ta ni lo lak (ruk) kan hreh tawh lohzia lo lang hi kan ze chhe lam chu a ni phawt mai a, a hnam puma zak a kun ngawih ngawihna chi a ni. Kan zak vak lem lo chuan a lang thung a, kan chawlawl tawh a ni mahna.
Nun tha leh dik, sakhaw/kohhran zirtirna (morality) aṭang leh chhia leh tha hriatna (conscience) aṭanga teh pawha dik lo ngawih ngawih ni si, a hunin a zir avanga ti duh zel mai kan tam ta hi kan hnam inenletna tur a ni a. Hetiang min zirtir tura ngaih kohhran hruaitute leh hnam ziarang behchhana pawl din hruaitute hian mutmawh-hnarmawha an neih a hun ta takzet a ni. Kohhran leh YMA lamin mipui chanai, mipui sum eiruk chungchang an rawn vei tan ta pawh hi a hun hle tawh a ni ta ve ang.
Hnamdang dawr rawk leh hnamdang lirthei, tuialhthei phurh ru/ rawk mai zel duh hnam hian kan sakhaw chhuan em em Kristian (ringtu) tha niin kan la inchhal ngam zel dawn em? ‘Nge RV camping a lut ve lote thiltih mai mai tiin kan sawi pial leh dawn zawk? He kan thil sawi mek hian Mizo hnam zahawmna mit-naute a khawih a, Kristianna innghahna bulthut a sawi nghing pha nasa a sin. Hei hi kan insiamthat loh chuan Mizo Kristian chu eiruk leh rukruk pawisa lo, insum theih loh leh lepchiah vanga HIV/AIDS vei tam em em leh nun thlahdahin a hrin, zuk leh hmuam kan uar avanga cancer leh natna hlauhawm ber ber vei tam em em kan ni reng dawn.
He dinhmun chhia leh zahpuiawm tak hi sakhaw lama min kaihruaitute leh khawtlang hruaitute’n an ngaimawh lem lo hi a beidawnthlak lai tak chu a ni. Thil tha lo leh dik lo lian tham ngaihmawh ai a zu do chiah ngaimawh, chu pawh a rem tak tak aia a hminga zu khapna dan sorkarin a siama hman a nih a duhtawk mai, milem hi kan hnam kaihruaitu tura kan ngaih zingah hian an tam em em a. Chu chu kan hnam nun natna bul hi a ni ta ber awm a sin. A tak aia a hming mai a thiltih hi kan tlin tawk, kan lemchanna dawhsan chu a ni rih dawn a nih hmel e.
Rukruk leh chhun pachanga midang rawkna chiang tak chu ‘ringlomi’ ti a kan sawi sakhaw dang bia tam zawkna kan state thenawma chengte’n an tih ve loh - thingzai leh lungchher te ta lutukte bakah petrol pawlhdal leh eirawngbawlna gas bur tihchingpente hi a ni awm a sin. Hei lo liama chhun pachanga inrawkna a awm chuang dawn em ni?
Kut tling lova thiltih kan pawisak loh tak avang hian boruak sosang denchhena ualau taka mi dawr rawk maite, mite vanduai/ chetsualna denchhen a an petrol phurh (kan ta ni hauh lo) lo thal chiam mai hreh lohna kan nei ta a ni ber awm e. Mahni ta ni lo, midang ta tih chiang em em ni si mahni ta ang mai a zah hauh lova lak mai kan hreh tak loh chu sawi loh, kan lamhnai buh thiar nghauh nghauh ta mai a. Inthiam lohna pawh kan nei eih lo angin lang ta bawk.
Kan thianpa Japan rama kum rei tak han awm tawhin a sawi ka hre reng thin. “Japan ramah chuan chhiah an chawi tam em avangin an thil hlui (car, television leh computer ang chite) hi an hralh chuan chhiah an chawi zel a. Chuvangin, paih mai kha a hlawk zawk. La hman tlak a nih chuan an paih hnu-in a la hmantlak tih an tar thin. Khatiang an thil hluihlawn kha mingo thenkhat hian hawi zuk zuka lak mai an ching a. Japanese-ho erawh chuan tlawm patawkah an la a, mi paih an la ve ngai lo,” a ti.
Hetiang hi hnam rilru nghet awmdan a ni. Mahni ta ni lo lak kan pawisa hauh ta lo mai hi Mizo hnam kan nihna-ah ngaihtuah chian a ngai ta. He hnam hi heti zawnga a kal zel chuan kan zahawmna hi kan hralh zel dawn tihna a ni a. Hnam zahawm ni thei tura uar taka inzirtir hi kan va mamawh tak em! A theih phei chuan inchhungkhurah naupangte zirtir tan a hun a ni.