Guest writer
HC Vanlalruata
UCHUAK!
Hripui léng vanga kan inkharkhip chhung hian thil dangdai deuh leh maksak deuh chu thleng ve awm tak chu a ni a. Kan nunphung pangngai thlâk hlawkin kan inkharkhip a ni satliah lova, hripui léng darh zau lohna atan a ţha ni a sorkar leh mithiamte’n an hriat angin kan inkhuahkhirh a, a ţul chin a awm miau si avangin kan zalenna pawh tam tak chu vantlanga hripui darh lohna tur maichamah kan hlan hlawm a ni. Fimkhurna maichama kan zalenna kan hlan piah lamah a thei apiangin zalenna min rahbehsak chin pawh a awm a, kan sorkar bakah sorkarin dân kengkawh tura a ruatte leh, khua leh veng tin a sorkar kaihhruaina kengkawhtu turte’n an tih loh tur an tih (commission) leh an tihtur an tih loh (omission) hi mipui mimirin kan tuar viau mai.
Heti chung hian ‘hripui do lai lai a’ tiin, helama mawhphurtu sorkar lo sawisel hi kan insum nasa hle hlawm a. Eptu lam chuan hetiang huna sorkar sawisel hian politics takin a vaw let (counter-productive) ang tih an hlauh avangin an sawisel ngam vak lo a ni thei a, eptu ni mahse mawhphurhna thinlung an neih avangin, sawisel chiam hun rih lovah an ngai a ni thei bawk. Keini, chanchinbumi inti ve hram hramte pawh hian sorkar hi kan fak chiam lo a nih pawhin kan sawisel nasa lo viau mai a. Ţhenkhatin Mizoram chanchinbumite hi min dahsang viau lo mahsela, ţanrual hunlai chu kan hre ve hram hram a ni mahna. Tunah erawh chuan hri léng do leh tihnép kawnga mawhphurtute in enlet a hun ta.
A hmasa berah chuan mipui mimirin he hri chungchanga vantlang hriat phak tur awm ang chin (mithiamte zirbingna ni lo) kan hriat tawh viau hnu a Rs nuai 10 chuang man hriléng chungchanga mipui zirtirna han tihchhuah leh kha uchûak taka sum ren lohna tih loh rual a ni lo. Kan hotute’n sum harsatzia nasa taka an sawi lai mek leh, MLA-te’n mipui hnen thleng tur a an fund tam tham tak an thawh a, sorkar hnathawkte hlawh pûk mek a nih lai hian, he pamphlet chhut na’n a sum sen hi zia lo tak a ni. Sorkarin hmasawnna hna a theih ang ang a thawh hi chu sawisel chiam chi a ni hranpa lova, hriléng karah pawh hna kan thawh a ngai a, kan ei a ngai miauva, chutiang chiah chuan hmasawnna hna pawngpaw chawlh ţhup ai chuan a theih theih thawh hi chu a ţul khawp mai.
A dawt lehah chuan sorkarin hmanhmawh taka a siam chûk chûk ‘The Mizoram (Containment and Prevention of COVID-19) Ordinance, 2020’ chungchang hi sawi a hun tawh. Kan sorkar hian Assembly inkhawm loh lai chuan ‘ordinance’ a siam thei ngei mai, mahse, democracy ramah chuan a siam chhan hi mipui tana ţha tur nge ţha lo tur tih hi ngaihtuah chian a ngai. He dân (ordinance) hi hripui darh tur venna leh mipui himna lam ngaihtuahna aţanga lo chhuak nge, sum harsatna hmachhawn mek sorkar hian sum tuakna atan a a duan tih hrethiam lo kan awm pawhin a mawh love.
He dân section 4-na sub-section pakhatnaah hian vantlang hmuna hmuituamna vuah loh khapna a inziak a, hemi bawhchhia chu section 5 sub section 1-na angin Rs 100/- chawitir tur a ni a, mi nena inhlat loh khap a ni a, section 5, sub section 2-ah 10-naah chuan Rs 200/- chawitir tur a ni a, vantlang hmuna chilchhak chu Rs 300 chawi tur a ni. Chutiang zelin a kal chhova. A hremna na ber chu, section 4-na sub-section 10-na a ni a, heta he dânin a khap chu Covid-19 hripui kai/vei nihna leh a chanchin emaw a thlalak puanchhuah leh tlangzarh a ni a. A hremna chu thlathum thleng tânin a tàn emaw, Rs 5,000 thleng chawi emaw tân leh chawi kawp emaw a ni. Thil pawi lutuk lem lo tih hremna atan chuan a na mah mah.
Tripura leh Assam hruaitute chuan Covid-19 hri vei hming leh chenna hmunte kha an puang pawp pawp a, an buh ţha hmun sawi hmiah hmiah mai kha a ni a. Tunah pawh Meghalaya zirlai pawlte chuan hri darh zel tur laka inven na’n, hri veite hming leh chenna puangzar turin sorkar an nawr mek a ni. Hetiang a nih lai a tihdam awlsam ang reng tak, hri vei nihna hriat theih tura pholangtu hremna kan lo ti na em em mai a, khap zinga hremna na bera kan dah hi a ngaihtuah thui loh thlak ngawt mai. HIV/AIDS kan hmelhriat ţan tirha kan ngaihtuahna ang bak kha kan la pel lo tih a chiang e.
Hei ai hi chuan section 4, sub-section 8-na a ziahlan, inkaihhruaina zawm duh loh avanga midangte nunna dinhmun hlauhawm a siam tihte hi a hremna na hle tura ngaih a nih laiin, a na viau lova. He sub-section bawhchhia hremna chu Rs 500 chawi lek zu nia! He ‘ordinance’ hi kan sawisel hrim hrim a ni hranpa lova, mahse, he dân hmanga dân kengkawhtute’n khawlaia hmuituam lo an vai chiam lai hian, a mawngpawp thawm lamah an vuaicha-in an viak a ţha lem lo thung a. Sumtuak na’n kan ti a nih loh chuan, vantlanga hri la darh loh lai a hnathawk thei lo leh pawisa hlawh chhuak thei lova thla 4 chuang kan kharkhip a kan khuahkhirh tawh, mipui laka sum kan lak dan uchûak lutuk hi chu a fuh lovang.
Mipui-ah he hri hi a darh loh thu kan hotute’n min hrilh a, fimkhur chu a ţul reng na-in, inkharkhip chhunga hrek cher leh sâwrfu tawhte hmui an tuam loh vanga sum chawitir kan phur viau mai hi a fuh viau lo. A nihna takah chuan kan zi huai huai chungin hri kaite chu phailam aţanga lokir deuh vek an la ni a, Mizo zinga phailam aţanga lo hawte hnen aţanga kaichhawng awm chhun chu bus conductor nupui leh fanu kha an ni mai awm e. Mizo pahnih lirthei ke pahnih hmanga state pawn aţanga Lawngtlai pan tura sorkarin a sezâwl chhuah ngawtte kha kaidarhtu hlauhawm tak an nih rualin, an kaidarh lo hlauh niin a lang a, a lawmawm e.
Hetih lai hian Mizorama inkulh, BSF leh NDRF a thawk, chawlh la a phailama kal a lo haw leh te hi kan sorkar hian a lo hre mang lo emaw ni, mawngpawp hlauhawm tak thawm theihnghilh an nih a pawi thui thei tak a ni a. Mipui kan hrek hrep hnu a, sum kan laksak leh mek lai hian a hlauhawm lai ber hi kan hmuhhmaih rei fu lawi a. Aizawl khawpui daifem mai a awm, NDRF mi 31 zinga 27 zetin hri an kai a, tunhnaia chawlh la hawte’n, a hmunţhu te an kai tih a chiang a. Mipui venghimtu turte hian hri pai thei, lo lutte lo luh hun leh luhna hmun an hre mang lova, inkhunghranna hmuna an dah lem loh avanga midang kài ta an ni. Lunglei khawpui bul Melte leh Vanhne a awm BSF ho chetdan pawh, chu tho chu a ni. Chhui zui an ngai nasa hle.
Hetianga mipui mimir ai daiha inthununna nei ţha tura ngaihte an che ţawp a, mipui vantlanga hri pu darh thei mai khawpa an khawsak lai a, hun rei tak hri darh tur venna atana hrehawm lo tuar tawh leh tuar mek, mahse hri put darh hlauhawm zawnga che lem lote laka hremna kan lek a kan chawitir reng mai hi chu a zia lo hle. A pawp awm thei thawm thuai thuai hi sorkar mawhphurhna a ni a. Chu chu ramri ven ţhat bakah, loh theih lohva mipui mamawh leh bungraw pawimawh dang phur tlangte mipui himna tur atana khuahkhirh a, state pawn aţanga kan mite lo haw zawng zawng khunghran vek a, haw kawnga an khawsa dan leh khunghran an nih hun chhunga fet taka enkawl a ni a. Lirthei ke 2 nei hmanga Mizoram tluan tlan tura an thlahzal ang chite phei kha chu khap hmak a ngai a, phairam aţanga lo haw mahni lirthei a haw tir hi a him lo viau thei.
Tun hnaia pawp chu MST conductor-in a nupui leh fanu a kai kha a ni a, kha ringawt pawh khan nghawng a neih thuizia leh pangngai taka awm, mi tam tak a tihbuai leh thlabar zia kan hria. Kan rama Central Police Organisation awm - BSF leh NDRF te hi vil uluk hle an ngai tih chu kan chiang tlang tawh hle awm e. Inkharkhip kaihhruaina a hmundang aţanga Mizorama lo haw tur reng rengin Home Department phalna an la tur a ni tihah hian, anniho hi kan lo telh ve lo palh a ni em? ‘Nge Mizoram pawn aţanga lo haw reng reng khunghran vek tur tih a nih laiin, inkhunghranna hmun an neih leh neih loh pawh endik sak lovin an camp-a lut turin kan sezâwl chhuah mai? A pawi thui theihzia kan hmu tawh a, mawhphurtute tan chêtlâk nghal a ngai a ni. Vairengte a CIJW School a sipai awmte leh Assam Rifles ho ang hian invawng ţha sela, mipui tan hlauhawm an ni bik lo mai tur.
Ni e, mipui vantlâng a he hripui a darh (community transmission) hi kan hlauh ber leh kan ven ber a ni tih kan hria a. A mawhphurtu sorkara Health department lam leh dân kengkawhtute ai hian, mipui hi kan ţhangharh a nih loh pawhin an tluk thawtháng chuan thil kan hre ve tawh a, veng/ khaw ţhenkhatah phei chuan kan ralkhel lutuk mah mah zawk fo a nih hial hi. Mipui hian him kan duh a, hripui léng mek hi Mizorama vantlang zinga a darh kan hlau mai ani. A pawp palh thei leh pawp zeuh zeuh tawh thawm aia, mipui hrék leh pawisa chawitir ringawt mai kan tuipui dawn a nih hi chuan, kan hotute hi mipui lam chuan che uchûak kan ti ve viau dawn a. Car chhunga chuangin, tukverh darthlalang a tiphui vek chunga hmui tuam tura kan phût ang chi phei hi chu HIV hri tihdarh hlauva mahni chauhva mu chunga condom vuah nen a lém chuang lo.