HNAM DAMNA

Mizote hi kawng pengṭhuam (crossroad)-a awm niin kan insawi ṭhin na a, tam tak hi chu kan kal lohna turah kan peng sual tam ta khawp mai. Kan naupan lai (ti ve khanglang ila) kha chuan tuai leh patil te hi an zak hle ṭhin a; tunah chuan a ni ta lo. Kan tlangval tam tak an nula em em a, hmeichhia aiin an hmeichhia zawk a. Kan nula tam tak an tlangval lutuk ta bawk. Khawtlangah inthlahrunna an nei ta lo mai ni lovin, an inchhuangin an inpenparh ta lua a nih hi.

Hetianga kan awm chhan hi kan hnam leh khawtlang kalphung dik lo chho zelin a hrin tih bak chuan sawi ngaihna a awm lo. A chhan chu maw – kohhran rawngbawltute’n ram kalsiam reltu (politician) emaw an inti a, biak inah politics an sawi a, kut kan beng hluah hluah a. Biak-ina Pathian thutak sawi aiin political party/ politician-te hnehsawh taka sawitu pastor-te kan ngaisang zawk a. Ram hruaitu leh hruai tumte’n politics dawhsanah an thusawi (dawt tiamin) sawh ngheh na’n Pathian thu an chelek thung.

Kan rama pawl lian ber YMA chuan ram leh hnam humhalh kum an puang nawn awn awn tih kan hre vek. Chuti chung chuan he ram sorkarna chelh tawh zawng zawng hnuaia hna lian leh mawm tham chu hnam dang kan la thawhtir deuh vek a. Kum khatah vawi khat emaw chu kan rama hnathawk Muslim sakhaw bia an tamzia kan hmu a, a tukah kan sawi huai huai a, sawi-ah a tawp leh mai a. Mizo tlangvalin kan depa Assam district pathum tlangvalte thawh ai thawh tumna an la nei lo.

Sorkar contract hna lian ber ber aṭanga mimal chenna in leh biak in satu atana kan ṭhenawm state-a sakhaw dang bia hnam dang chhawr duh zawk tlat kha kan ni miau mai a. Sakhua (Kristianna) kawra hmang nasa ber hnam ni chung si a, Pathian ni Sande Sikul-a kan ṭhutpui ve ngai hauh lohte chhawr nahawm zawka hre tlat hi kan rama kan chhoh enhote an ni. Mahni hnampuite aia hnam dang ring zawk (?) leh chhawr hlawk zawka hre tlat hnam hi hnam dangte hian min khai chhuak dawn emaw ni chu le?

Kum zabi 21-na kan chuan kai tawh hnu, ‘digital’ leh ‘information technology’ hun a inher chhuah hnu pawh hian eng ruai chu kan la ang chuang lo va. Tun hma hun aiin hma kan sawn tih loh rual chu a ni lo – kan ram hruaitu atana kan thlan chhuahte pawh anmahni zawna mithiam tak takte an ni tawh. Mahse, a tam zawk hi chuan hmathlir (vision) fumfe an nei chuang lo mai ni lovin primary school kal lai huna chhiarkawp chawk ang maiin an kutzungṭang an la thliak ve mai mai hlawm a nih hi.

Kan letling tawh lutuk hi sawi thiam pawh a harsa zawk. Kan aiawh tur satliah pawh ni lo, mipui huapzo dan siamtu (law maker) atana kan thlan chhuahte hian assembly-ah dan chu an siam ve ta nual mai. Mahse, dan siamtute hian an dan siam an bawhchhiatin hrem an tawk hleithei ta tlat lo mai a. Dan kengkawhtu leh vawnghimtu tur (law enforcer/ custodian of law)-te lah chuti bawk. Dan chunga leng emaw inti tlat, danin a hrem ve theih lohva inngai thuneihna chelhtu hi kan intodelh ta mah mah chu a nih hi.

Dan bawhchhetu an man pawh hian thuneihna chelhtu leh hausate chuan hrem an tawk hlei thei ta mang lo 7va. Ar pakhat rute leh zu fun khat zuar an mante tanin (jail)-a court-in a thawn liam zung zung laiin eng engemaw chhuanlamin thunei deuh leh hausa deuhte chu tanin pawnah an awm zui thei zel a. Mipui sum eiruk thubuaia thiam loh chantir an nih pawhin tan ina lut lova pehhel dan a lo awm ta zel mai. Dan chunga leng awm tamna hi ram nuam a ni thei ngai dawn em ni?

Kum 2015-2018 inkar chhunga sorkarin zu dawr hawn a phal lai khan tualchhung kohhran ṭhenkhat chuan zu zawrhna dawr neite leh zu lei phalna card neitute rawngbawlnaa hman loh tihte an sawi ri a. Zu zawrhna dawr neite thawhlawm pawh lak loh an sawi ri hlawm a nih kha. Kha kha chu na taka zu dotu kohhran tan chuan tihawm tak pawh a ni a, an kohhran mite thunun kha an tihawm a ni e.

Mahse, thawhlawm duhthawh em em, thawhlawm lut pangngai duhkhawp lova hming hrang hrang vuaha ip hrang hrang phuah thiamte chuan ‘tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni’ tih thu an tlangaupui thei tawh hauh lo thung a. An kohhran huangchhunga mi an hlawh phu lo tih hriat leh chiang taka langte thawhlawm chu an hnar phal hauh lo. Hnar leh hnawl chu sawi loh, dik lo taka sum eiru tih chiang em em, an in leh lo leh an thil neih aṭanga lang chhuakte chu an tlawn a, kohhranah a lailum changing dinhmun pawimawh an pe zel zawk a ni.

Mizoram dam lohna leh bawrhsawmna lai ber leh a chhan hi eng nge tiin inzawt ta ila, kan chhanna chu a inang lo thluah ngei ang tih a chiang. Chhanna inang lo engemawzat awm thei zinga malkhaia lak dawn erawh chuan kan duham ta lutuk hi a ni tiin chhang ta ila a dik berin a rinawm. Duhamna hi milem biakna a ni tiin Bible-in min zirtir a. Duhamna hian mipui chanai eirukna, mahni ta ni lo awhna, mi dang chanvo chhuhsak, mihring puite pawngnek, mi dang harsatna siam leh tualthah, inrawk leh rukruk thlengin a thlen a ni.

A pahnihna-ah chuan thatchhiat leh zawmthawt hi Mizo hnam hmelma lian a ni a. Duhamna ang chiahin he ram leh hnam hi a ei chhe ngar ngar mai a ni. Hnathawk peih lote’n eng nge an tih ṭhin ti-a Mizote’n kan sawi ṭhin chu, awm-awl, ei tui leh ṭhenawmte rel tih a ni. He thil hi ṭam hmahruai (prelude to famine) tih loh rual a ni lo. Thawk lova ei tum, thawk rim lova hausak tum, nu leh pa leh pi leh pute thawhchhuah sa ringa inlak milen chingte hi khawtlang leh hnam tana mi hnawksak berte zingah an tel zu ni a!

Politics dik khel lova, khelh fuh tumte hian he hnam hi min nghaisa nasa a, he ram pachhiatna-ah hian tha an thawh nasa khawp mai bawk. Hetiang mi kan ngah leh kan intodelh lutuk hi kan ram ṭhanmawhbawk lian tak leh he hnam sawngnawi rengna chhan lian tak a tling. Ram leh hnam hmangaih a, a himna leh hmasawnna duh ni lo va, an awmna party-in sorkarna a chan ve huna therhlo beisei avang mai a, political party pisa-a nileng lenga hna thawk lova ṭhu ṭhinte ang chi hi ṭam hmahruai dik tak an ni.

Chutiang rilru nena politics luh chilhtu ‘kutling lo politics’ avangin ram a chhe mek a, a chhe zel bawk ang. Chutiangho chuan minister leh MLA ṭhenkhat, dik taka thil tih tumte pawh an hruai khaw lo thei ngeiin a rinawm. “Hei hi chu a dik lo,” ti-a ram hruaitute khak ngam lo va, an tih dik loh pawh a, “Ka pu, i thil tih hi a dik. Nangmah dotute’n an sawiselna che hi eng atan mah ngai suh,” ti-a beisei nei chunga tlawn ṭhinte hian pawi an khawih thui khawp mai bawk.

He ram leh hnam hian engkim mai a, “Aw le, ka pu,” titu ni lo, thutlukna dik lo an siam emaw an siam dawn emaw a, “Ka pu, hei hi chu a dik lo, ti hauh suh, ram leh hnam tan a pawi dawn” ti ngam za rual hi a va mamawh tak em! A sang tel, a sing tel an awm hunah phei chuan kan ram politics hi a kal dik leh zual ngei ang. Beisei neia thuneitute tlawn ching, an dik lohna ngei-ah pawh sawisel chu sawi loh, an hmaichhana fak ching kan la ngah lutuk hi kan ṭhanmawhbawk lian lutuk a ni.

Kan Kristian nun pawh hi inen chian a ngai ta hle mai. Sakhaw thila a tak ram aia lemchanna leh huau huau, hun rei lote daih kan um hut hut avangin takna leh teirei peihna kan tlachham ta. Chu kalphung chuan kawng tinrengah Thiangzauho ṭawngkauchheh takin ‘ṭhuthluang nun’-ah min khalh lut a. Hei hian kohhran chhungah takna leh simna dik aiin lemchanna a vulh lian a. Kohhran mite thawhlawm tlingkhawm cheng tam tak senga sak kan biak-inah chhandamna hmuh inring an awm ta meuh lo. Biak-in pawna rik luih luih kha a ‘rau’ ta ber a, biak-in pawnah Pathian thlarau a awm tawh zawka rinna lian tak a piang ta.

He ram leh hnam hi din that leh a ngai a. A bulthumah chuan takna, tih tak takna leh kan thawhchhuah ni lo sum leh pai itna hi kan thlauhthlak phawt hi a ngai a ni. Sum leh pai ringawt um (materialism) hian he hnam hi a vaw chau tawh lutuk a, a rah chu eirukna hluar leh thudik pawh ṭan ngam tawh lohna a ni a. Chu chuan ram hruaitute, sorkar hnathawkte, kohhran hruaitu leh khawtlang hruaitute bakah mipui mimir pawh min nuai nasa a ni.

Kan hnam hi Gilead thing hnai hmanga tihdam theih mai a ni tawh lo va, damdawi (a kha tiamin) hmanga tihdam theih mai a ni tawh hek lo. Zai (surgery) kan mamawh tawh. A chhan chu kan hnam nun leh kan ram eichhetu (cancer) hi zai loh chuan a dam thei tawh lo va, kan khawtlai leh hret phei chuan zai pawh a sawt tawh lovang tih a hlauhawm ta.

Kan zaina hmanrua tur chu takna, teirei peihna, rinawmna, lemchan nun paih, sum thianghlim lo hnawl ngamna, a taka dikna ṭan ngamna leh eirukna leh hlemhletna a taka do ngamna ni teh se. Naupang rilru thianghlim aṭangin kan chhungkua-ah zirtirna ṭan ni se, kan khawtlangah bawhzui nghal ni se. Dan rorelna dik tak hmangin bul i ṭan ṭha teh ang u. I din thar leh tak teh ang u hmiang.