Guest writer
HC Vanlalruata
BUK, CHAK SI LO SORKAR
Kar hmasa tawp lam khan Mizoram sorkara a sorkar lai tak kan tih mai ṭhin, Civil Secretariat-a hotu lu rual, Department hotu lute hna chanpual siksawi kual a ni a. Department hotu ber Secretary kan lo ngahzia kan hriat chhuah thar leh tak chu. A hming chu Chief Secretary, Principal Secretary leh Commissioner tiin an senior dana zirin lo invuah ta pawh ni se; sorkar thuneihna an kenkawh kawnga an nihna chu Secretary a ni a. Mihring nuai 10 bawr vel chenna he state sorkarah hian Secretary hi 28 zet an awm a nih chu!
Kan Secretary ho zingah hian 13 chu Indian Administrative Service (IAS) officer an ni a, pakhat chu Indian Forest Service (IFS) a ni a, Civil Service kan tih, All India Service kan tih bawk chu 14 an awm tihna a nih chu. Paruk zet chu Civil Service/ All India Service ni lo, Central Service ti-a sawi zinga mi an ni. Mizoram Judicial Service (MJS) pakhat a awm a, Mizoram Engineering Service (MES) leh Mizoram Finance and Accounts Service (MFAS) pakhat ve ve an awm bawk a. Mizoram Civil Service (MCS) 3 leh Mizoram Secretariat Service (MSS) 2 an awm bawk a ni.
Kan Secretariat-ah hian Secretary ngawt pawh heti zat an awm chuan an hnuaia mi Additional Secretary, Joint Secretary, Deputy Secretary leh Under Secretary - “The Governor is pleased…," tih thupek hnuaia hming ziak pha hi Ganges lui kama inbual sup sup tham an awm ang tih a hriat mai a. A chung lamah lah chuan Parliamentary Secretary 7-te loh theih lohna avanga an ban tak hnuah pawh, Parliament dan siamin a phal chinah Minister leh a dang luah theih zawng zawng chu awl eih awm lova luah khah vek a ni a. Hming hrang vuaha dinhmun pawimawh chelhtir nen phei chuan phal piah lam chin thlengin an inhnawh a. Sapṭawngin sawi ta ila chuan, “Jumbo Government” kan ti mai awm e.
Prime Minister Narendra Modi khuan, “Minimum government, maximum governance," tih ṭawngkauchheh hi a hmang fo va, chutiang tur zawng pawh chuan thil a kalpui thui hle a ni. Mizoramah erawh chuan a letling chiahin kan kal a. Kan sorkar a lian em em a, hnathawh leh inawpna fel lam erawh chu kan tlakchham lian ber a ni thung a; “Maximum government, minimum governance,” kan ni chiang khawp mai. Mihring nuai 10 awrh awmna state-ah hian sorkar hnathawk nghet ringawt pawh singnga dawn an awm a, contract, work charge leh muster roll te nen phei chuan an tam hle dawn tih hai rual a ni lo. Sorkar hnathawk an tam a, thawh chhuah lam erawh chu a tlem hle.
PWD dinhmun hi i lo thlir teh ang. State liana Executive Engineer bial ai pawha te daih zawk leh mihring awm zat pawh tlem daih zawk Mizoramah hian, Engineer-in-Chief hnuaiah Chief Engineer pathum (Road, Highway leh Building) bakah Chief Architect an awm a. An hnuaiah hian Superintending Engineer engemaw zat an awm leh a, Senior Executive Engineer leh Executive Engineer phei chu tam tham tak an ni. An hnuaiah hian Sub Divisional Officer/Assistant Engineer tam tham fe awmin Junior Engineer an awm leh ṭeuh bawk a. A taka hna viltu SA rual, office-a thawk dang leh labourer an rawih zawng zawng nen phei chuan department lian pui a ni a. Mahse, kan state pumpuiah kawng a chhe em em reng a, an vil lai lei dawh a chim zing ta hle a, insak chim, lungrem chim leh insak ṭha lo hrim hrim sawi tur kil tinah a awm reng emaw tih tur a ni.
West Bengal state-a an SDPO bial pakhatah chuan mi nuai 20 bawr vel an awm a. Keini erawh chu mihring nuai 10 awrh chennaah hian DGP bakah IGP hi pathum zet kan nei mek a. DIG, SP, Commandant leh an hnuaia mite nen sipai za hotu leh a chunglam hi kan ngah tak meuh. Silai keng battalion (mi sang khat awmna tura ngaih) 8 kan nei a, district 8-ah a mawi tawkin Police rual an awm bakah unit hrang hrang kan nei kim biai a. Mizote hi hnam tlemte, la inchhungkual deuh
ṭhem leh inhre tak kan la ni a. Chuti chung chuan state liana thil thleng ang chu a thleng kim ve vek tho zu nia. Hei hian inawpna ṭha kan neih lohzia a tilang chiang ngawt mai.
Ngun taka kan dinhmun dik tak hi kan thlira kan ngaihtuah chian poh leh ram leh hnam ngaihventu tam tak tan thinrimna tur a tam mai a. Industry department lian em em kan nei a, Tunah phei chuan department pahnih kaikawpin Commerce and Industries department kan vuah a. Mizoram pumah industry tenau an tih ang tak ngial pawh pakhat mah kan la nei pha lo. Agriculture department lian tak, Directorate pahniha then hial ngai kan nei a, kan kuthnathawktuten kum za hma lama an lo neih danah hmasawnna em em an la nei chuang lo hi kan tlakchham lian tak tilangtu a ni.
Sorkar inawpna ṭha leh kalphung fel, hmasawnna hna thawk thei tehna tur hi a tam viau lo va, an thawh rahah kan en mai tur a ni. Fisheries te hi directorate hranga an awmna a rei tawh hle a, kan sangha dil neituten tihdan thar an zir chhuah emaw hmasawnna thar an neih emaw hriat a la awm lo va, sanghaa intodelh phei chu kan la hlat hle. Chutiang bawkin AH and Veterinary department te pawh a ni. Department lian tak tak, hlawh tam tak tak sorkar hnathawk an awm nghukna ni si, an hnathawh hmuh tur awm si lo hi kan ngah em em a. Chu chuan sorkar lian ber bur, hnathawh chhuah lam hmuh tur nei si lo a hring ta a, kum tam tak chu Synod rorel an sawi ang maiin “Kan kal ngaiin” kan kal reng ta mai a nih hi.
Department zawng zawng kan sawi kim seng lo vang. Kan hnam hnuk pawimawh ber zirna lama mawhphurtu Education Department te hlei hlei hian mang a ti ang. Ram hruaitute’n “World class education” an sawi lai hian zirtirtu pakhat chauh awmna sorkar sikul a la awm ṭeuh mai a. Thingtlang naupang, a bik takin kilkhawr zawka awmte tan chuan lehkha thiama dinhmun ṭha chelh vena tur remchanna kan siamsak lo hrim hrim a, hetianga kan kal zel chuan Mizoram hmabak hi a thim khawp mai. Kan zirna ṭhat leh ṭhat loh hrim hrim, kan syllabus changkan leh changkan loh phei chu kan la sawi pha lo chu a ni a. Rualkhai taka zirtirtu kan la sem rual thei lo te hi kan buaipui tawk a la ni miau si a.
Sorkar lian lo, hnathawk tam lo, mahse hnathawk thei si neih hun leh tukkhum hmuh ni hi kan nei dawn lo nia hriatna hian min chen chilh tlat reng a nih chuan, kan ramah hian thil chhia hian thil chhe zawk a la hring zel lo vang tih a sawi theih ta lo va. Chutiang a thlen lohna atana insiam ṭha tur chuan kan sorkar hrawn tawhte lakah beiseina sang neih a harsa a, chutiang ti ngam leh ti thei tur, siam ṭha ngam chu kan zawn a hun ta tak meuh a ni.