UCHUAK-2

Mihring reng reng hi harsatna kan tawh hian kan mizia chiang takin a lang ţhin a, mi phâwklèk hma leh chi-ai thuai a, ralkhel em em mai chi chuan ngaihtuahna fim a hmang hman ngai lo. Mi puitling, ngaihtuah fim leh engpawh lo thleng se phâwklèk ve mai lo, mi huaisen chuan thutlûkna a siam hma-in a chhia leh ţha tur, a thutlûkna-in a nghawng tur a ngaihtuah fel hmasa ţhin a. A hnu a inchhir lehna tur a ti tam ngai lo. Mizote hi tunhma a hnam huaisen inti ţhin kha kan ni a, kan pasalţhate pawh a khaw mipuite’n an thlamuanpui em em ţhin. Khaw mipuite thlamuantu leh zalen taka an khawsak a, an hna ţheuh an thawh theihna tura venghima uaptu an ni.

Kristianna a lo luh hnu, lalte bàn an nih a mipui thlan sorkar kan neih hnu, village council hruaitu kan thlante leh tlawmngai pâwl hruaitu kan thlante’n khawtlângah ro min rel sak a, kan chunga thu an neih tak hnu hian thil ţha engemawzat a chhuak ve chungin, thil ţha lo tam tak kan kalpui chho tel a. Kan nunphung leh ziarâng a dal a, hnamdang ziarâng (culture) kan seng luh nasat luatah kan lem ta hle a, choak âràwn chang tawn ang vel kan ni ta. Sakhaw lam leh kan khawtlâng nunah ţha tak anga langa lem kan chan laiin,  mi hmuh lohvah chuan tih hreh kan nei meuh lova. Hei hian kan khawtlâng nun a tichhe thûk hle mai.  

Tlema kan khawhawi a zau ve deuh hnu-ah kan chhehvel hnamdangte tihdan ţha lo tam tak entawnin, lungawilohna lantirna atana kawngzawh leh mipui pawnchhuah khap (bandh) te kan ching chhova, he’ng hi mipui rahbehna, nêkchepna leh harsatna naménlo siamna a ni tih hre chungin lungawi lohna lantir dan dang kan hriat miau si loh avangin kan hmang rim hle a, a tuar na ber chu khawpuia cheng mirethei, kuthnathawktute leh damlo leh an chhûngte an ni a, sorkar hnathawk leh sumdawng hausate tan chuan chawlh hahdamna chi khat a ni. 

Kan nunzia inthlâkthleng, a bik takin kan pi leh pute huna pasalţhate’n an khawtlâng humhim tura an inpêkna thûkzia leh khawtlâng an thlamuan dan letling thawk a kan kalna hi a tam ta hle mai. Harsatna kan hmachhawn chiah a kan rilru diktak lo lang chhuak ţhenkhat hi ţha lo hlawm tak a ni. Khawtlâng thlamuantu kan pasalţhate aiawhtu anga ngaih,  kan tlawmngai pâwl leh khawtlâng hruaitute hian thutlûkna diklo an siam fo avangin, vantlâng mipui kan chêpin rahbeh leh neksawr kan ni ta ţhin hi a pawi hle a ni.

Entirna han siam ta ila. Meghalaya lama Mizo thlah doctor pakhat chu Covid-19 hri a kai hnu lawkah a thi a, phumna hmun tur nei lova a ruang zahawm tak an vahvaih tir kual lai khan,  kan Mizopui tà chu kan lo vuipui nasa hle a nih kha. Chumi hnu lawkah Mizo hmeichhe pakhat pasal chu Covid-19 hri kai lo, natna dang vanga thi,  state pâwn aţangin a ruang rawn phurh chhoh a ni a. An chenna veng mite chuan a tirah chuan an chenna ina lut lova Lengpui ţumhmun aţanga thlanmual pan tlang a, phum mai turin an ti a ni awm e. Mahse, mitthi chhûngte nen an inbiak hnu-ah khawtlâng hruaitute hian an ina reilote a ruang chawlhpui an remti leh ta a ni. Hripui kai ni lo, mitthi hrim hrim phum kan hmanhmawh thar ta thut mai hi kan che uchuak tih loh rual a ni lo.

Tunhnai a dân kengkawhtute an chêt uchuak em emna chu,  hmui tuam lo an vài a pawisa an chawitir dan hi a ni. Mi dawr chhûnga ţhute thlenga luhchilhin pawisa an chawitir a, mi kawng chhova kal vanga thaw-hah, hmuituamna hlip zawk thlengin an chawitir zu nia! Mithiamte chuan insawizawi emaw hnathawh hah lai a hmui tuam hi a hlauhawm em em a, thih thut theih a ni an ti. An hotute hian nitina sum lakluh zat tur an tuk emaw tihtur khawpin a vài takmeuhvin an vài a, chawitir tur an dap char char a ang hle. Kan him tlànna atan hmui tuam hi a ţha a, a pawimawh hle a, mahse, sumtuakna ang hrima hmui tuam lo vài chiam mai hi khawi ramah tak ti ve maw?

Fello zet mai chu,  mipui mimir aia hriléng chinchang hre zawk tura ngaih,  doctor leh damdawiin a thawkte an lo infiam luih luih mai a, an zingah ZMC-a Covid-19 hri kai enkawltu pawh a lo tel ve kha a ni. An inkhelh zanah hripui a kai tih hriat chhuah a ni leh ta nghal a. Hmui tuam lote hmun leh hmuna pawisa an chawitir a, dawr chhûng amite thlenga an hlahthlem loh laia doctor dân bawhchhetu insawifiah tura an la ti lekfang kha a mak. Hmui tuam lo pawisa chawitir tur zawng/vài ringawt a Police engemawzat an vah chhuah luih luih lai hian,  duty zinga hmui tuam lo hmuh tur khawlai-ah kan hmu hnem hle. Hetiang hi dân kenkawh dan tur a ni lovang. He doctor avang hian Durtlang-ah ringawt pawh chhungkaw 60 dawn chu anmahni in ţheuhah khunghrana endik tur an ni a, pawisawi lo tawrhna hi pawi tak a ni.

Hetiang sawi takah chuan chêt  dan uchuak em em leh damdawi thiamna lam hawi hauh lo chu,  engemaw hleka total lockdown/curfew puana mipui hrêk chiam kan ching hi a ni. A ţul hun chu a awm tehmeuh ang, mahse awmze nei lova mipui kan hrêkbet a, an zalenna kan rahbeh sak hian chhan ţha tawk a neih a ngai. Kan veng emaw khua emaw-ah Covid-19 hri vei a lo tek lut a, dawrah thil a lei emaw a nih chuan, a awm chhunga a hnimhnaih (primary contact) bakah chumite’n an lo hnihmhnaih leh chhawn (secondary contact) te chhui chhûng (hun rei tak a ngai hranpa lovang) kha chuan mipui pawnchhuah khap hi a awmin a ţul thei. 

Mahse, chutiangho zawn chhuah a khunghran vek tawh hnu a, an sample endik result chhuah hma atana mipui pawnchhuah khapa khauh tak mai a kan han inhrék mai hi chu, a uchuak deuh a ni. Hri an kai lo tih hriat veleh a pawnchhuah khapna thupek kan han sut leh chauh thin a ni a. An sample endiknaah hri an kai pawh lo ni ta sela,  engtia tih nge kan tum chuan? Mipui pawnchhuah chu engchen nge kan khap anga kan khuahkhirh tak ang? Ngaihtuah chiang lo leh awmze nei lova mipui pawngpaw hrêk chiam mai chingte hi,  mawl leh sual kalkawp thinlung aţanga chhuaka mawi a ni.

Dân kengkawhtu ţhenkhat leh sorkarin hripui lèn chhunga phung­bawma a sawm/din chawp,  task force a phusa zual ţhenkhat hian sorkar kaihhruaina siam leh dân siamte dik taka kenkawh ai chuan,  anmahni indah pawimawhna (ego) an kalpui na hle-in a lang bawk. An chetdan tam tak chik hi chuan sap ţawnga ‘narcissist’ kan tih hi an ang ber. “Min zah der ve ula, kan hmuh lai chuan i mask kha i khabe-ah tal hrêng ve la,” tihte, “I kal tlang dawnin kal tawp lovin, i motor aţanga lo chhukin duty-te hnenah rawn dil ve la,” tih ang reng te hi an ţawngkam lar tak a ni mauh mai. Dân kenkawh lam aiin an lo pawimawh thar ta thut a ni tih tihlan kha an thupui ber ni áwm tak a ni. 

Mihring ze ţha lo tak chu mahni mihringpuite rahbeh duhna hi a ni. He ze ţha lo avang hian na taka mimal lal hrawt (autocracy) hnuaiah khawvel ram hrang hrang an lo awm tawh a, chu chu a that lohzia hria-in khawvel ram tam bera cheng mipuite chuan an thlante sorkar (democracy) din an thlang tawh a. Adolf Hitler-a’n a ram bil (Germany leh Austria) awp mai duh táwk lova khawvel pum tharúm hmanga awpbeh a tum avangin,  mi maktaduai tam tak an thih phah tih kan hria a, thuneihna duh leh átchilhna uchuak hian mihring nunna a la hnemin, mihring rahbehna leh tawrhna a thlen nasa em em tih kan hre bawk. A rapbet theitu dinhmuna kan din a, uchuak taka kan chêt avang hian kan mihringpuite hian an va tuar nasa tehlul em! “Nangmah i inhmangaih angin i vengte hmangaih rawh” tih thu, Isua Krista thupek ropui ber dawttu hi he rama Kristian-te hian kan zawm duh loh ber a ni thung àwm asin.