Guest writer
HC Vanlalruata
HLAWH PUN - II
November ni 13 khan Mizoram sorkar hnuaia hnathawkte hlawh tihpun hi tun dinhmunah chuan tih rih loh ni se tih rawtna kha deuh tak kan ziak kha a ni a. Hemi chungchangah hian political party-te an ngawi vek hlawm a, tun hnaia political party-a inlet thar PRISM chauhvin sorkar hnathawk hlawh pun hi an dodal a. Mizoram sum dinhmun hre chiang tura ngaih kan political party-te an ngawih hmiahna chhan hi eng dang vang ni lovin, sorkar hnathawk singnga dawnte leh an chhungte vote hloh an hlauh vang a nih hmel a. Eptu party lamten Central Pay Commisson pasarihna rawtna anga hlawh tipung tura sorkar an la kar lo hi thu lawmawm awm chhun chu a ni mai awm e.
Sorkar hnathawk hlawh pun chungchangah hian anmahni sorkar hnathawk paurau deuh ho hian an phuzia thute, thil ṭul tak leh tih ngei ngei zawk tur ang hial tein ṭawngkam an cheh ta fo va. Chutiang chu social media lamah leh chanchinbu-ah te pawh kan hmuh ṭhin hi. A sawi dan pawh an thiam na ngiang. Mizoram Sorkara hnathawkte hlawh zawng zawng hi Mizoram mipui hnena lut leh vek tho niin an sawi a. An sawi tum chu an hlawh a pun poh leh Mizoram mipui pawhin sum che vel an nei tam ang a, an hlawkpui zawk dawn a ni, tih ang deuh a ni. Mizoramah hian industry tia vuah tham kan neih loh avangin kan sorkar hna hi industry lian ber tiin an sawi fo ṭhin a, chutiang zawnga ngaih theih chu a nih rualin hetianga sorkar hnathawk hlawh tihpun sawimawitute sawi ang hi chu thu vuvuk mai a ni.
PRISM hruaiute sawi dan chu hetiang hi a ni: “Sorkar hnathawk hlawhah 33% ni lovin 43.48 % kan hmang: Kumin 2017-18-a Mizoram budget hi cheng vaibelchhe 8,803.10 a ni a. Heta tang hian hlawh (salary)-ah cheng vaibelchhe 2,851.73 (32.39%) awmin, thawk nghet lote hlawh (wages) cheng vaibelchhe 129.68 (1.47%) awm lehin, pension hlawhah cheng vaibelchhe 846.66 (9.61%) a awm a. He’ng hlawh belhkhawm hi cheng vaiblechhe 3,828.07 niin 43.48 % zawk a ni a. (Budget chhunga hnathawhna niawm taka langah hian hlawh an la phum ru ṭeuh bawk.) Kan budget-a mi cheng vaibelchhe 2,560.14 hi sorkar hnathawkte facility hrang hrang leh sorkar inrelbawlnaa sen tur a ni a. Hlawh leh inrelbawlna atana sen tura dah zawng zawng hi cheng vaibelchhe 6,951.43 a ni a, kan budget
aṭanga 78.97 % a ni. Helai tak hi a veiawm lai, hlawh pun a rem lo e kan tih ṭhin chhan chu a ni.”
PRISM hruaitute sawi hi a dik thawkhata rin theihna lian tak a awm a. Finance Minister ngei pawhin sorkar hnathawk hlawh hi an ngiat ang hian tihpun ni sela chuan, kumtin cheng vaibelchhe 800 dawn senso belh a ngai dawn niin a sawi a. Finance Department hotu pakhat phei chuan sorkar hnathawk hlawh hi an phut anga tihpun a nih vaih chuan budget pumpui deuhthaw hi hnathawkte hlawhah a kal dawn niin a sawi a ni. A uar hret a nih pawhin thudik chu a hnaih ngawt ang. Vote zawn tum chunga sorkar hnathawkte hlawh tihpun dodal ngam political party kan nei ta hi hmasawnna ropui tak a ni tih loh rual a ni lova - mipui party ti hiala vuah tlak an ni - vote erawh chu an hloh phah mahna.
Sorkar laipui hnuaia thawkte leh state danga sorkar hnathawkte chuan income tax an chawi a, an hlawh za zela 30 thlengin mipui hmasawnna hna thawhna atan sorkar an pe let leh ṭhin. Mizorama sorkar hnathawkte erawh chuan chhiah an chawi ve lo va, kum khatah Rs. 2,500 an pe ve hram hram chauh va, thla khata cheng nuai hnih dawn hlawh pawhin hei tho hi an pek chhun chu a ni. A dang chhiah an chawi ve chu ‘indirect tax’ a ni a, mirethei ber pawhin thil an leia an chawi vek ang hi a ni. Chu chhiah chawi tling khawm aṭanga hlawh la chu an la ni zui.
Sorkar hnathawk zinga hlawh pun ṭan zawnga ṭawng huai deuhte hi hriat chinah chuan hnathawk ṭha vak lo, an hlawh phu reng reng lova thawk ṭhin niin kan ṭhian pakhat chuan a sawi mauh mai a. A finfiahna ka hmu lo chungin mahni hna aia hlawh ngaihven ang chi reng reng hi chu lo pawngpaw khawdang se hmuh ve ngawt mah ila a awm ve thova ngaihna ka nei. Kan sorkar hnathawkte hlawhin Mizoram ei leh bar leh sum leh pai kalphung a thunun thu hi an sawi ṭhin a, hei hi ram economy hrisel lo tawpkhawkzia a ni. Ram economy ṭhaah chuan sumdawngte, thil siamchhuaktu company-te, bank neitute an hausa ṭhin a. Ram dinhmun chhia apiangah sorkar hnathawk, hlawh bi tuka hnathawkte an hausa ṭhin a, mipui mimirin an awt a, sorkar hna kha chilput zawih zawihin an it ṭhin.
A nih leh, sorkar hnathawkte hlawh a pung dawn niawma thawm a awm hian eng nge lo thleng kan hria em? Council of Ministers ṭhukhawmin sorkar hnathawkte hlawh pun chungchang an rel tuk lawk aṭangin vawksa chu Kg-ah Rs. 250/- aṭangin Rs. 300/-ah a pung ta nghal a. Mizoram Consumer Union (MCU) leh vawksa zuarten Rs. 280/-ni tura an inremna pawhin awmzia a nei lo. Mizoram chhunga thar ngei bawkbawn pawh Kg-a Rs. 20 leh Rs. 30 ni ṭhin kha Rs. 80/ leh 70/-ah a kai nghal a, chutiang chuan thlai man zawng zawng pawh a to nghal deuh vek a ni.
Hetiang hi thil awm dan a nih avangin thil hi ngaihtuah chiang lova tih mai mai chi a ni lo. Sorkar hnathawk hlawh a san chuan pawisa veivak chu a tam ang chu. Chutih rualin nitin inhlawhfate hlawh a sang ve nghal mai dawn lo. Thil man to uchuakin a nghawng nat ber chu kuthnathawktu, nitina eizawng chawpte an ni a. Chumite sum lakluh chu a pung ve mai dawn si lo va, an khawsak harsa sa kha a harsa leh zual dawn a ni. Sorkara thawk ve tho Muster Roll te Work Charge ang chite pawh an hlawh a pung ve mai dawn lo va, a ngheta thawkho hlawh pungin a nghawng chhuah chhungkaw nitin mamawh man sang chu an tuar na ve hle dawn a ni. Sorkar hnathawkho hlawh hi tihpun a nih chuan a pun rual rualin tun ai hian thil man a sang leh ngei ngei dawn si a.
Kan sorkar hrawn tawhte hian mipui budget an la siam lo va, sorkar hnathawkten an siam ang angin an kal a ni deuh ber a. Mahni kutkawiha eizawng duh leh eizawn dan dap tumte tan budget-ah sum a awm ngai meuh lo. Sorkar hna thawk lova mahni kutkawiha eizawng kan tama thawk chhuak kan tam hunah kan state hian hma kan sawn dawn chauh a ni tih hi sorkar hian a hre thei lo. Kuthnathawktu, huan lo ram neiten an thar chhuah tam hunah kan ram hian hma a sawnin kan intodelh ang a, kan hausa dawn tih lam pawh a ngaihtuah lo. Thlawhhma latute a ṭanpui vena pawh hi vote zawnna mai a ni. Rethei reng se an vote lei ila tih hi kan political party liante thinlunga riak ber chu a nih awm hi.
Chawm bawka hawp bawka dai baw bawkte, an thawh chhuah awm meuh lova hlawh sang tak pek hi Mizoram hmasawnna tur a ni lo. Chhiah chawi tur nei lo khawpa thawh chhuah fumfe nei loten lei rem an rah a, mahni kutkawiha eizawnna kawnga an din chhuaha chhiah an chhun luh hunah sorkar pawh a hausa ngei ang. Chutiang bawkin buh leh bal leh thlai kan thar chhuah tama kan intodelh hunah hnam zahawm kan ni ang. Hna kan thawh hunah kan ropui ang. Sorkar hna aia hna dang a hlut hunah kan ram chu a ding chhuak ang. Chu lam hawia min hruai thei leh hmathlir nei chu Mizo hnam hian a mamawh ber a ni.