Guest writer
HC Vanlalruata
RRF
Hman deuhah tawh khan mipui vantlang ṭhatna atana thawktu (social worker), hmeichhia leh naupang dikna leh an chanvo humhalh kawnga thawhhlawk tak mai Ruatfela Nu (Pi Vanramchhuangi) thuziah pakhat hi chanchinbu-ah ka chhiar a. Hmeichhe laka hleilenna, a bik takin pawngsual chungchanga a ngaih dan hi a ziak chiang hle ṭhin. Chutih pah chuan hemi ṭuma a thuziahah hian hmeichhia-in pawngsual an tawh chungchanga ram dan dinglai siam ṭhat a rawt a. Chu chu hmeichhia leh mipain remtihna an inpektawn theih kum (age of consent) hi tih tlem a ngai a ni, tih a ni.
Pawngsual hi mihringin a mihringpui laka pawi a khawih rapthlak theih ber zing ami a ni a, tualthah dawt a ni hial awm a sin. Chutih lai chuan an remtih tawnna (mutual consent) pawh ni se, hmeichhia kha kum 18 a tlin loh chuan pawngsual a ni tho tho mai a. Chu chu hriain hmeichhia hi kum 16 emaw 17 emawa remtihna pe theia siam hi a ṭulin Ruatfela Nu hian a hria a. Hei hi kan tleirawlte an nulat/tlangval hma tak vang leh an pumrua a len hma tak vang a ni tih hrethiamin a rawt a ni a, ka ngaih san lehzual phah hial mai. Hei hi thil awmdan a nih avangin Mizorama mual eng hmu phak chinin kan ramngaw, nungcha, lui leh boruak ṭha humhalh an ngaih pawimawh em emna boruak san lai taka ka ngaih dan rawlh tur hi ka inthlahrung tho mai a. Mahse, a tak ram ni-a ka ngaih ve miau avangin ka’n sawi dawn poh a ni ang chu.
Kum 1965 khan, khatih laia Mizo District Council khan Mizoram chhunga lui 16 kam tawn tawn mel chanve chin humhalhna tur thuchhuah a siam a. Chu chu tun thlenga Riverine Reserved Forest (RRF) ti-a kan hriat tak hi a ni. Mizo District Council thil chhinchhiahna hai chhuah mai tur kan hmu lo va. Mahse, district council hunlaia sorkar hnathawk ṭhin la damte’n an sawi dan leh tuna kan boruak chu a dang daih tawh a ni.
Mizote hi kan pi leh pute hun aṭanga tlangchhip bawh leh khaw din ṭhin kan nih avangin phairuam hi kan chen duhna hmun a ni ngai lo va. Lalte’n an khua an sawn dawna lamkal an tirh pawhin zingṭiana zo-ar a khuanna hmun ngei kha boruak thianghlim leh hmun hrisel-ah an ngai a. Hemi piah lamah, khua leh khua indo reng reng ṭhin an nih avangin an khaw venhimna atan tlang chhipa awm kha a him zawk bawk ni-a an hriat avangin tlangchhipah khua an din tlangpui ṭhin a nih kha.
Sap hovin min awp a, min chhuahsan leh hnu khan Mizote awm chilh duh loh Mizoram lui lian zual kam lum em em maite hi hnam dang lo pung zelin an luah mai ang tih hlauhna lian tak Mizo hruaitu hmasate khan an nei a. Chuvangin lui lian zual 16 kamte hi mihring inbenbel theih lohna atan humhalh a ṭulin an hria a; chutichuan, kum 1965 khan RRF a puanna thupek hi chhuah a ni ta niin a lang. Sawi tawh angin hnam dang, phairuam leh luikama chen ṭhatna hre chiang em emte an inbenbel theih lohna tur atana he thuchhuah hi siam a nih ngei a rinawm a ni.
Kan Mizo IAS leh IPS ṭhenkhat, India ram state hrang hranga awm kual tawhte kan zawhin, hmun dangah, hetiang luikama inbenbel khapna dan siam emaw, thupek chhuah emaw a awm an hriat loh thu an sawi zel a. A hun lai, Mizote kan la tlem em em laia luikam humhalhna atana kan ram hruaitu hmasate’n thil an lo tih kha fak tlak tak leh, ram leh hnam hmangaihna thinlung aṭanga lo chhuak a nih bakah hmathlir thui tak an neihzia tilangtu a lo ni tih loh rual a ni lo.
Ngaih dan thar a lo chhuak a. Kan ram lui dung kam, buh leh bal leh thlai chinna hmun atana lei ṭha awmna hmun mipui hman ṭangkai theih loh tura khuahkhirh a, environment, forests and climate change department humhalh atana RRF hmanga dah ṭlat mai chu ṭha lo tihna a lo awm ta a. Chu ngaih dan pawmtute chuan RRF hi he department hian an enkawl ṭha lem lo hle tih an sawi bawk. March ni 25, 2011 khan Mizoram assembly inkhawmah mimal resolution a lut a. Chutah chuan lui dung kama thing phunna hmunte hi tlang chhip lama thingkung awm lohna/tlemna ram ruak (wasteland)-ah sawn ni sela tih a ni a. Tuna ZPM hruaitu Pu Lalduhoma hian he resolution hi a thlawp a. Eptu member put luh a ni chungin he resolution hi lungrual taka pawm a ni. Kan ram hruaitu atana kan thlan tlinte’n kum 1965-a kan ram hruaitutena hriattirna an chhuah chungangah khan ngaih dan thar an nei tih hi chu a chiang thawkhat a ni. Hemi chungchangah hian RRF-a puan chhunga ram neitute chuan harsatna an lo tawk ve mek bawk a. RRF huam chhunga puan an ramte sorkarin a laksak dawnin zangnadawmna dawn chungchangah forest department nen an inchuh ta fo mai a. Hetianga harsatna an tawh avang hian Gauhati High Court-ah an zualko ta a. High Court chuan kum 1965-a Mizo District Council hriattirna chhuah kha dan (law/act) behchhan mumal awm lo a nih avangin nikum January ni 27 khan Gauhati High Court judge, Justice Ajit Borthakur chuan a hnawl ta a nih kha. Chu thu kal zelah chuan Mizoram sorkar chuan High Court thutlukna hian Mizoram sorkarah inrem lohna a hring a. Chief Minister hova ṭhukhawmin he thutlukna hi khin let loh ni se an tih laiin Mizoram sorkar hnuaia awm tho Chief Secretary hova ṭhukhawm chuan khin let ni se an ti thung a ni. Hetih rual hian kawngpui sir ram hauh chin (roadside reserve forest) boruak a lo awm leh ta bawk a. Hei phei hi chu hmar lama lirthei 4 a ruala tlan theihna tur kawng lai zau turin a tihchhiat ram neitute zangnadawmna lak tur a tikhawlhkham ni-a sawi a nih avangin a thawm a ring hle.
Gauhati High Court thutlukna hi khin let (appeal) a ni ta ngei a. Mahse, a khing lettu Mizoram sorkar chuan a khin letna hi a hnukdawk leh ta thut a nih kha. A thawnthu hi sawi tur a tam avangin kan chip vek seng lo vang. Mase, hemi chungchang hi ngun taka ngaih tuah chu a ngai a, kum 57 kal taa District Council thuneitute’n Riverine Reserved Forest atana lui 16 kam tawn tawn humhalh tura thu an lo chhuah kha a hunlai chuan an tih chhan kha a awm em em a. Lui kam ram humhalh hi km 1,929.7 bial zet niin, Mizorama ram ngaw humhalh zaa 20 dawn a tling nghe nghe a ni. Kum tam a liam hnu-ah, kan politician-te rilruah luikam humhalh ṭul tih lohna a lo intuh ṭan ta tih chu kum 2011-a Assembly inkhawma mimal put luh resolution aṭang khan a lang chiang hle a. Eptu MLA put luh kha lungrual taka pawm a ni bawk a nih kha, hei hi thil thleng zen zen lem lo a ni. A tak takah chuan RRF huam chhungah hian Revenue department hian mimal ram an pe fai deuh vek tawh zawk a, chuti chunga humhalh anga la lan hram hram tumna hi Farisai rilru mai mai a ni tawh. CYMA pawhin RRF paih duh lohna an sawi ve na-in ram lo nei tawh sate pet chhuah lam an sawi na ngam chuang bik lo.
India ram hmun danga an tih ve loh, lui dung kam tawn tawn humhalh hi a hlawhtling lem lo tih chu kan hre chiang hle a. Sorkarin hmasawnna hna eng ber emaw a thawh dawn apiangin RRF huam chhungah ram nei an lo awm ṭeuh ziah a, ram neitute leh Environment, Forest & Climate Change department hian zangnadawmna pawisa sem tur an inchuh ziah a ni ber mai. Hetiang hi a nih avangin a tak ram ngaih tuaha siam ṭhat ngai hi siam ṭhat ngam a hun tawh a ni. District Council thuneitute’n RRF an siam chhan ber ni-a sawi, lui dung kama hnam dang an inbenbel hi tun dinhmunah chuan a hlauhawm lem tawh lo niin a lang a. Chu bakah luikam hi buh leh bal bakah thlai ṭhat duhna hmun a ni a. Kan kuthnathawktute’n hawp khawp an thar chhuah theih awlsam berna chu tlangram lo neih aiin luikam lei ṭhatna hmun hi a ni hrim hrim a. Mihring chenna hmun, khua kan siam vaih erawh chuan kan lui dungte hi sangha leh luia nungcha dang awmna tlak lohvah kan siam thuai thung ang.
Hetianga kan tih rual hian, luikam tawn tawna thingphun kan uar tel a ngai dawn a. Tuihna humhalh kawngah nasa leh zuala ṭan lak a ngai dawn a ni. Kuthnathawktute’n luikam zawl china leilet an siam bak chu thing tam zawk kan phun tur a ni ang. Chuti’ang tur chuan sorkarin agriculture, horticulture leh forest lam mithiamte rawnin ruahmanna siam zawk ta se la, kuthnathawktute tan kawl a eng bawk ang.
Mizote hi thil kan tih ṭhin dana uchuak taka thil tih ching kan ni a. Hei hi inen let kan ngaihna lai tak pawh a ni awm e. Silai ṭha ber ber hmanga ramsa leh sava kah ching kan intodelh em em a, sava leh luia nungcha thah buaih buaihna atana tur hman hreh hauh lo kan ngah em em bawk. Chutianga kan ramngaw leh nungchate kan dim loh em em lai mek chuan, khaw ṭhenkhat chuan an khaw ram huam chhung luia sangha humhalhna bik an siam chu a khawmite chhawr ṭangkai theih hauh loh khawpa thikthuchhiain an humhalh thung. Rei tak dam tur ni lo ka luia nungchate hi pawisa siamna atana hman kan thiam a, zinmite hip nana kan hman ṭangkai thiam zawk a hun ta hle mai. Luia nungchate that buaih buaih lo zawnga man dan inzirtirna atan a ṭangkai thei bawk. Chutiang bawkin kan ram chhunga leiṭha awmna, buh leh bal leh thlai ṭhat duhna hmun luikamte hi he ram leh mipuite sum siamna leh intodelhna atan kan hman a hun tawh takzet a ni. Hun a inher a, khawvel a danglam zel anga kan inher rem loh chuan chaurau-ek thai bak kan hmabak hauh lo.