Guest writer
HC Vanlalruata
RORELNA DIK
Mizote hi Kristian sakhua a kan inleh tak dual hnu hian thil tam ber hi Bible thu leh kohhran ngaihdan zawnah kan teh ta deuh vek mai a. Chu vangin, ‘rorelna dik’ pawh hi Bible thu nen hmehbel hmasa phawt ila a fuh awm e. Bible-in rorelna dik (justice) ni lo a tarlan zinga kan hriat langsar ber pakhat chu, “A thiam zawk thiam loh chantir” tih hi a ni awm e. Hei hi thil rapthlak tak a ni a, mah se, Mizo Kristiante hi chuan kan ngai thutak viau lo – kan chungah a tla a nih loh phawt chuan.
He thu hian a ken tel chu a thiam lo zawk thiam chantir a ni a. A thiam zawk thiam chantir a, a thiam lo zawk chu thiam loh chantir hi rorelna dik chu a ni mai. A thiam lo zawk thiam chantir a, a thiam zawk thiam loh chantir chu rorelna dik lo hulhual a ni. Hei hi chuan sual rim hlir a nam satliah lova, a aia thil pawi zawk hi a awm chuang awm love. Hetiang rorelna dik lo thlentu ber chu sum ngainatnate, thamnate, mihring chanvo palzutna leh induhsakna uchuakte hi a ni.
Hemi chungchang hi chu court rorelna sawina-ah ngai ta ila. A piahlam hi a tam ngang mai. Hna lakna-ah leh hnathawk tur thlanna-ah te a tling zawk la lova, a tling lo zawk leh thawk thei lo zawk kan lak avangin he ram hmasawnna hian chaurau-ek a thai mek a. Kan ram than a thu a, hmasawnna kal a kham mek a nih hi. A tling lo zawk hna thawk tura lak hian zung a kaih thukin pawi a khawih nasa em em mai a; a phenah hian sum thianghlim lo inhlan rukna bakah hnung thak inhiah tawnna leh dik lo taka induhsakna (nepotism) a lo awm ngei ngei thin.
‘Ring lo mi’ ti a kan sawiho chenna ram ai a kan ram a hnufual a hmasawnna kawnga kan hnufumna chhan lian ber chu ‘ringtute’ chenna ram inti si a rorelna dik a awm loh vang hi a ni. Rorelna dik chi hrang hrang – political justice, economic justice, social justice leh religious justice – te hi ngaih pawimawh a nih loh avangin he ram leh hnam hi a rethei-in a chenbeh em em mai a ni. Rorelna dik lo sal atanga chhuahna tur dar vuak a hun ta takzet mai.
Politics (sorkar thuneihna) chelhtute’n huapzo taka thil an kalpui ngai loh avang leh mipui sum (public money) kan tih mai, mipui chhiah tlingkhawm hmanga hmasawnna a kai rual loh avanga kan tawrhna hi a rei ta khawp mai. Sorkar zarzo ve thei tura rorellai political party a hming ziahluh kher ngai khawpa mipui rahbeh kan nih takna sal atanga chhuah hi a chakawmin a nghahhlelhawm tak meuh meuh a ni. Sorkarna chelhtu political party mi nih loh avanga sorkar zarzo ve theih loh ngawt mai hi thil tenawm tawpkhawk a ni a, mahse, vote zawnna thate-ah (thuneihna chan theih na’n) an hmang rim nasa mai bawk si a.
He rama chengte hi tam tak chu taima tak tak, theihtawpa mahni chhungkaw hawpkhawp thar tura a sur-a-sa hnuaia kawla-nichhuak chhiar a hnathawk an ni a. Mah se, rambuai lai a India sipaite’n thlawhhma lak khap a, chhungkaw intodelh bosal khawpa an lo sawp retheih tawh avang leh kan ram a bua luat tawh avangte, mihring cheng kan pun nasat tawh avanga lo neih ngawr ngawra intodelh hlei thei ta lote an ni. Rambuai laia an dinhmun ngaihtuah chuan thingtlang lama kan kuthnathawktute hi mimal tak chuan dem harsa ka ti fo thin. An rahbi a tleu miau tawh a ni.
Mipui hmasawnna tur atana mipui chhiah tlingkhawm (budget-a dah) kan hmuh dan lah hi buh thar chhun vum thur mai, a thei theiin lamhnai thiar sek tur emaw kan ti tawh a. A theifa tlemin an sawk huai huai a, mual-eng hmu phak ve lote chu an hawi lawl lawl mai thung. Inthlan dawna vote zawngtute’n thutiam thar nena an rawn tlawh hma phei chu an ek-cheh thut ngawt ngawt mai a ni. Hei hi rorelna dik a ni thei ngai lovanga, mitin huapzo a ni hek lo.
Ram hmasawnna atana hna thawh kawngahte hian a thawk thate aiin thawk tha lo, lei dawh chim mai maite, an insak lai mek chim ta maite, an hna a huna zo thei reng reng lote hian hna an hmu tam em em a. An hmuh belh zel zawk a. A chhan chu hna an thawh chhiat avangin thuneitu minister leh engineer (official)-te tan nek an nuam a, pawisa siam na’n, hnung thak hiahpui (quid pro quo) atan an tha zawk miau a. Hahthlak tak a ni, mipui hmasawnna tur hna tha aiin mahni hamhaina atan he ram leh hnam hi hun rei tak a ta tawh hralh a ni a, rorelna dik lo chuan min tichhe nasa hle a, min la tichhe mek a ni.
Khawtlanga dikna rorel chungchangah hlei hlei hian Mizorama chengte hi kan hlawhchham chiang hle-in a lang. Mihausa leh company lian thuneitute’n mihring nunna ai a an hlawkna um ringawt a thil an tih avanga nunna hlu tak channa hi a tam tawh hle a. Kan Police-te hian hetiang thilthleng tam tak hi an uipui-tuilian-thlirliam fo mai. Hrem ngei ngei tur hrem chu sawi loh, FIR thehluh lo bawhzui duh vak lohte neih an ching a, he ramah hian mihring nunna hi a hlu ta lo bik emaw tihpalh a awl fo.
Dan kengkawhtu satliah pawh ni lo, dan humhalhtu (custodian of law) a kan ngaih kan Police-te hi an harhchhuah a hun ta hle mai. Mihring nunna hlutzia inzirtirna hun an neih fo a tul tih a lang chiang hle a. Mi pakhat nunna pawh a hlut em em lai a mi pakhat aia tamin nunna an chan a; an thih chhan kha tu emaw fimkhur tawk loh vangte, hlawkna uchuak duh avanga dan zawm lova thil a tih vang ni a a lan reng lai pawha hun rei fe mai an ngawi chiah chiah thei mai thin hi chu ben harh an ngai a ni. A hnaivai ber, Maudarh lung lakna chim chungchangah pawh hian a lang reng mai.
Chutianga Police-te nguai chuar lutuk leh an tihtur an tih loh kan dem mek lai chuan danin thuneihna a pek ve reng reng loh, mahni a thuneihna inpe chawp hi Mizoramah hian pawl lian leh te, rampum huap, district huap leh veng/khawbil huap hi kan intodelh em em mai lawi a. Hetiangho hi khawtlanga rorelna dik vawngtu ni lovin a bawhchhetu an ni tam tawh mawlh mawlh hle a. Danin dan kengkawh tura a ruatte meuh pawhin a melh tak ngial pawh an melh rum ngam tawh loh hi kan ngah ta lutuk a ni.
Khawtlang hriat hlawh pha lote vai chhiahhlawh ui vuak taka zak kau khawpa lei dep zawk zawka an vuak lai hian khawtlang hruaitute erawh chuan dan an bawhchhe ve thei ta lo emaw tih tur a ni ta a. A huhova mihring nunna an laksak pawhin kan Police-te’n man tur bik an hre ta lo fo mai. Hei hi mipui rorelna hnuai a dan rorelna (rule of law) kalh tlat a ni satliah lo. Rorelna dik huanga khung chi hauh loh zawk a ni a. Rorelna dik lo lan chhuahna lian berte zing ami a ni.
Sakhaw chungchanga rorelna dik (religious justice) chungchangahte hlei hlei hian he Mizoram chhunga chengte hian kan dai pelh nasa-in India ram sakhaw tihbik neih lohna (secularism) thuthlung hi kan bawhchhe nasa. India rama Hindu firfiak pawl hrang hrang, a khaikhawm na’na ‘Sangh Parivar’ an tih maite chet dan hi kan dem nasa hle a. Sakhaw zui nei sate’n sakhaw danga an inleh khapna dan (anti conversion law), India ram state thenkhata an siamte kan helhin kan dem hle mai. Kristian thinlung atang chuan a awm a lawm kan ti thupin ka ring.
Hmanni deuh lawk khan Pathianni-in thianzahovin chawi eikhawm an rawt thut mai a. Kelsa siam ngei an duh avangin Aizawl khawpui fema Thuampui vengah kelsa lei tur an zawng a. Mah se, an veng YMA chuan kelsa zuartu vaiho chu Pathianni-a kelsa hralh an lo khap tih an va hrechhuak a nih chu. Hei hi kan rilru puthmang diktak chu a ni tlat. Kan sakhaw rindan ring ve lo sakhaw dang bia, kan ni serh serh ve lo sakhaw dang biate eizawnna khapsak duh kan ni chiang a. Kan ‘secular’ thlawt lo.
Kristian sakhaw ringtu ni ve lote chauh lakah hlei kan len lo. Kristian pawl, mahse, member nei tlem zawk leh Kohhran liante ni serh, Pathianni serh ve lote chu kohhran lian thalai pawlte chu sawi loh khawtlang huap pawl YMA chenin Pathianni-a dawr an hawn leh sumdawn an khapna ram chu he ram ngei hi a ni tlat mai. MNF-in India laka zalenna an sual kha lo hlawhtling ta sela, Kristian sakhaw be ve lo leh, Kristian zinga kohhran liante rindan tawmpui ve lote chan hian mai-an chan pawh a tluk lovang.
‘Rorelna Dik’ thuken chu eng dang ni lovin inthlauhthlakna awm lova, dan bawhchhiatna a awm loh chhung chuan, miin a dikna leh chanvo a humhalh theihna hi a ni a. A chanvo leh dikna han tihah hian dan a bawhchhiat loh phawt chuan a ngaihdan leh pawmdan zahsak a ni tur a ni, tihna a tel. Kan tam zawk mai avanga midang rahbehnate, thuneihna kan chelh avang mai a mipui sum duh ang anga hmante, hnathawk tha ai a thawk chhe zawk duhsak tlatte, thuneihna chelhtu nih avanga midang tawrhna ngaihnep sak tlatte hi rorelna dik lo a ni.
Rorelna dik kan mausam chhung leh a thawk tha aia thawk chhe zawk kan duhsak a, a thiam zawk aia thiam lo zawk duhsakna kan hlan zel chuan he ram leh hnam hmabak hi a eng ngai dawn lova. Chutianga rorelna dik lo tireh tur chuan mipui hi kan pen chhuah a hun ta hle bawk. Kan ngawih reng a, khawvar kan nghah ngawt mai chuan he ram hmabak tur hi ngaihtuah ngam pawh a ni ta love.