Guest writer
HC Vanlalruata
PRESS LEH SORKAR
Mizoramah hian chanchinbumite leh sorkar, a bik takin chanchinbumite hnimhnaih department - Information and Public Relations hi an thawk tlang ṭha hle niin sawi a awm fo va. A sawitute pawh hian chhuang ang reng taka sawiin hetianga chanchinbumite, chanchinbu intelkhawmna pawlte leh sorkar thawhhona ṭha hi hmun dangah a awm lo hial ni te pawhin an sawi ṭhin a ni. A sawitu sawi danin a hril thui viauna chungin, thil reng reng hi a lutuk a nih chinah chuan a pawi thei viau thung.
Sorkar hian chanchinbu leh media dangte hi thil puanzarna atan a mamawh a, chanchinbu neitute pawhin man neia mipui hnena a thil puanzar tur (advertisement) petu zinga pawimawh tak pakhat a nih avangin sorkar hi an mamawh tho. In mamawh tawn an nih avang hian thil tam tak ruahmanna siam a ni reng a. Chanchinbumite hi state dangte ang bawkin Mizoram sorkarin a duat chin a awm a, chu’ng zingah chuan Welfare Fund siamsak, Mizoram House leh sorkar Inspection Bangla, Guest House leh Circuit House angah te Class-I officer duty lai anga thlen theih te hi a langsar pawl a ni awm e.
Sawifiah deuh tum ta i la - Welfare Fund atan hian sorkarin kum tinin budget-ah sum a dah ṭhin a. Chu chu chanchinbumi emaw, an chhungkhat laina hnai (hetah hian huam chin a nei)-te damlo enkawlna tur sum pek chhuah dan a awm a. Journalist Welfare Society mi leh sa chu a thihin hemi sum aṭang hian sorkarin a ral bawk ṭhin. Sorkar khual thlenna ina an thlen danah hian official-te ang bawkin thlenna tur hmun a awm leh awm lohvah a innghat thui hle thung. Hei lo pawh hi chanchinbumite hamṭhatna atan hian sorkar laipui leh state sorkar tam takin thil an ti a, Mizoram sorkar pawh a bang bik lo.
State tam takah chuan chanchinbumi ṭhenkhat, chanchinbu lian emaw news agency lian emawa thawk lem lote tan pension scheme te an siamsak a. Chanchinbumite chenna tur ‘Journalists’ Enclave’ (Housing Scheme) te an tihsak a. Kawng hrang hrangin chanchinbumite hmakhua tur an tihsakin political party ṭhenkhat chu hetiang kawngah hian an intlansiak ve fo bawk ṭhin. An tih chhan ber chu chanchinbumite ngaihpawimawhna leh an hamṭhatna duh em em vang ai mahin; an duhdan zawnga an sorkar emaw party emaw chanchin ziak se an tih vang a ni ve chawk a. Hei hian chanchinbumite sukthlek pawh nasa takin a tibuai ve fo ṭhin zu nia!
Keima tawn hriat han sawi ve ta mai mai i la – kum 1998 September thla khan New Delhi-a Press Club of India-a tlai lama kan len laiin, chanchinbumite leh sorkar inhnaih emaw inhlat emaw chungchang kan sawi chhuak a. India Today magazine-a thawk kan aia senior fe hian, “We journalist are the real freedom fighters, we fight for everything that is free,” a tih pek a. Chumi kan sawi zuinaah chuan engkim mai chanchinbumiten a thlawna sorkar laka dawn kan tum a ṭhat lohzia kan sawi nasa hle a. Sorkar laka kan innghah thuk poh leh kan zalenna kan hloh dawn a, thutak leh thudik kan hai chhuakin kan ziak thei lo telh telh dawn a ni tih chu kan rual-ute sawi uar ber a ni. A dik ka ti a, ka pawm hle.
Sorkar leh chanchinbu/chanchinbumite hi lung te leh lung pui anga inkamki tur an ni teh reng mai a. Sorkar ding laiin mipui hmasawnna tura ruahmanna ṭha a siamte mipui hnena zirtirna pe a, a hlawhtling thei tur a nih chuan chuti zawnga thehdarh turin chanchinbu/chanchinbumite an pawimawh em em a ni. Mipuiin tha an thawh (participate) loh chuan sorkar ruahmanna engmah hi a tak takin a hlawhtling thei hek lo. Chumi atana thawk palai pawimawh ber chu media hi a ni. Man nei chi-a sorkar thuchhuah (advertisement) emaw, sorkar thuchhuah pangngai (press release) hmang emawa sorkarin mipui hnena zirtirna a pek hi a pawimawh em em bawk.
Chumi piah lam chu a la awm cheu. Mizoram bik sawi ta i la, sorkar thuchhuah tam tak hi media tan chanchinthar neih theihna hnar (source of news) pawimawh tak pakhat a ni a. Ngaih hluta ngaih pawimawh ngei ngei ngai a ni a, hei hi Mizoram chauh lovah pawh thil dik tak a ni. Sorkar, a bik takin Information and Public Relations department tan chuan sorkar thuchhuah an tihchhuahte chanchinbute leh media dangten an lo chhuah kha an tan intihtheihna tham (achievement) a lo tling ve reng thei bawk a nih chu. Chutiang chu chanchinbu/chanchinbumi leh sorkar inlaichinna chu a ni.
Chu chu thil awmdan a nih laiin chanchinbu/chanchinbumite hi sorkar laka an innghah lutuk a, sorkar duh dan dana an awm a, sorkarin a duh duha a chin phar theih vaih chuan a tuartu leh hloh nasa ber chu mipui kan ni a. Nula buan chak lo an sawi ang maia chanchinbu/chanchinbumite sorkar laka an tlawm rengna ramah chuan mipui rorelna (democracy) thuthlung leh zalenna tak tak a awm thei lo. Sorkarin mipui a rahbeha media thlenga a nawr behna ram (totalitarian government/dictatorship) nen a lem chuang lo. A hmasa zawk chu media te duhthlanna a ni a, a hnuhnung zawk chu duhthlanna tel lo a ni a, chu chu a danglamna awm chhun a ni. Thil hai leh chhui taima TFD (The Frontier Despatch) ang hi panga vel chu nei i la kan kawngpui chhia leh thil a nih tur ang ni lo tam tak hi chu siam dik theih a nih ka beisei thin.
Sorkar dik lohna hai lang ngam tawh lo khawpa media mite leh sorkar an inhnêk hnai chuan democracy thuthlung hi a takin a awm tawh lo ti ila kan sawi sual hauh lo vang. Inlaichin lo thei lo an ni chung hian media te hian mipui leh mipui tana pawimawh (public interest) an ngaipawimawh hmasa ber tur a ni. Sorkar thuchhuah ringawt mai thu lakna hnar atana an hman chinah chuan kan media te hian mipui rawngbawlna atana an mawhphurhna an tlansan tawh a. Sorkar thiltih dik loh leh fuh lo, mipui tana ṭha lo leh phurrit siam zawnga thutlukna siam a nih pawha hailanga sawisel ngam tawh lo media kan nei ang tih hi hlauh ber tur a ni.
Media chuan thil dik lo a chhui chhuakin mipui hriatah a tarlang tur a ni a. America chanchinbumi lar tak chuan, “Chanchinbumite hian lungpui hnuaia thil tenawm an hmuh chu an hai lang satliah tur a ni lo va, an media meichher eng hmangin chu thil tenawm chu an chhun chhuak tur a ni,” a ti a ni. Thuneihna chelhtuten thil dik lo, fel lo leh mipui tana ṭha lo an tih veng a, puanga hailangtu tur media pawimawhna hi sawi nep theih a ni lo va. Venpui tur hian mipui kan pawimawh hle bawk a. Mizorama kan media te hian venpui an ngai ta hle mai.