RAM LEH HNAM HUMHALH

Khawvel pawhin ropui a tih em em, "India Hnam Pa" ti meuhva a koh, Mahatma Gandhi khan tharum thawh loh (non-violence) thupuia a neih rual khan, hnam hrang hrangte inunauna leh inngeih tlanna kha a ngai pawimawh em em a. India ram chu pangpar huan, rawng hrang hrang vulna ram a nih avanga mawi a nih thu a sawi ṭhin. Chutih rual chuan, inlaichinna kawngah chin tawk neih a ṭul thu a sawi a. Mitin lo lawm thiama tukverh lo hawnsak a ṭhat rualin, kawngkapui lo hawnsak vek a ṭhat ber loh thu a sawi ṭhin. Mizo hla phuah thiam berte zinga mi, Rokunga pawhin hetiang deuh hian ngaihdan a nei a, a hlaah a tilang hial a - “Hnam dang hmusit mai lovin ṭhiana'n i siam ang u,” a tih kha. He thil inep tak; mahse, inkawp rem si hi a va pawimawh tak em!

Mizo hnama pawl lian leh pawimawh, mipui huap zo pawl inti ngat chin hruaitute zingah pawh hian Mizoram leh Mizo hnam humhalhna kawnga bangbo fe fe hi kan han tam khawp a. Haw hawa thiltih chauh thiam, a taka awmze nei tham (effective) reng reng si lo va, hnam dang ngaithei lo lutuka puh theih tura kan awm leh kan mualpho hi a zing ta viau mai. Hman kuma YMA-in, "Ram leh Hnam Humhalh," kumpuana an neih hmasak lam khan Aizawla branch pakhat report, ziak ngeia an dahah chuan, “Vai velh hnatlang,” an neih ṭhin zu tar lang a! Chu chu hnam humhalhna atana kan thiam chhun a nih chuan a vanduaithlak tak zet a ni. Keimahni kan inhmangaih a, kan hnam kan hmangaih kawngah hnam dang huat inzirtir kher a tul lo.

Kan mikhual, Mizo ni lote leh kan rama cheng ve tho hnam tlem zawkte laka kan chet dan hi zahthlak rawng a kai ta fo mai a. Sawi tawh angin haw haw leh a mualpho thei ang bera chet bak hi kan la thiam thei lo. Hnam dang changkang zawkte anga thiam tak si, ngawi renga awmze nei leh nghet taka chet dan kan zir a hun ta hle a, chumi atan chuan tihtakzetin kan ngaihtuahna kan seng tawh tur a ni ang. Tuna kan chet dan tlangpui hi chuan kan hnam tan rah ṭha a chhuah ngai dawn lo va, hnam dang haw (racist) lutuk leh mi dang ngaihtheih lohnaa khat (xenophobic)-ah min hmu zat zat zawk thung a nih hi.

Inzirtir leh zir ngai kan la ngah a, sorkar pawh dan siam kawngah a fimkhur a ngai hle. A pawimawh hmasa berah chuan kan zirna kalphung (education) hi kan siam ṭhat a ngai a. Kan ram zirnaa zirten pawn lama zir chhuak hnam tenau zawk, tribal-a pawm ve tho site aia an thiam loh miau chuan kan buai luih luih reng fo vang. Kan zirna hi siam ṭhat a ngai a, siam

ṭhat nghal a ngai. Tunhma lama UPSC hnuaia Civil Service chher chhuahna khawl emaw min tih ṭhin kha kan ni ta lo lutuk a, hei hian kan zirna kalphung siam ṭhat a ngaihzia chu a tilang chiang hle. IAS/ IFS/ IPS direct-a lut kum tam nei thei tawh lo hnam hian puhmawh tur dang kan ngah vak lo. Thiamna tak tak paw chhuak si lo leh chhawrtlak chher chhuak meuh lo zirna kalphung hi chu a ngai a nih loh chuan eng dang nge ngai ang aw?

Ram tam tak awptu Napoleon Bonaparte a hneh avanga khawvel ngaihsan Wellington kha, Napoleon a hneh theihna chhan an zawh chuan lehkha a zirna ṭhin Eton College a kawk e an ti ṭhin. Chu chu zirnain mihring a chher chhuah dan tur ngei chu a ni. Kan zirna hi kan mimal nun kawng leh eizawnna atan mai piah lamah chhungkua, khawtlang leh ram leh hnam tana hnemhnanawm khawp a tling tur a ni a. Exam-naa pass ngawr ngawr hi zirnain a tum a ni lo. Hmantlak, chhawrtlak nih piah lamah mi dangte tana malsawmna ni thei khawpa inchher chhuah hi zirna tum ber a ni a; chu chu kan la pha lo hle. He lam hi kan ram hruaitute hian mutmawh hnarmawhah an nei tur a ni a, YMA hruaitute pawhin an ngaihpawimawh hmasak tur a ni ang. Chakma, Bru leh Vai huat inzirtir hi hnam damna a ni lo va; hnam dam tur chu a din chhuah a ngai zawk a ni.

Thil tam tak a awm ang a, sawi sen pawh a ni lo vang. Mizote hian kan nunphung leh hnathawh dante hi nasa taka kan thlak a ṭul a, lehkha thiam leh zir sang ni lem lo thleng hian kan insiamrem a ngai nasa hle mai. Vai mistiri kan chhawr chuan an hmanraw kente hman theih nghal vekin an rawn buatsaih lawk a, an hnathawh ṭan hunah an bung nghal chat a, chawlh neuh neuh an ngah lo va, an hna a laklawh chuan hna an thawk rei mai. Mizo hnathawk tam tak chu hmanraw buatsaih lawk lo, thlen hnua khawih chawp, thingpui in chawlh leh meizuk chawlh ngah lutuk leh thlen hun lam aia haw hun lam vawn dik tum an ni hlawm a. Chhawr an chakawm loh khawp mai; a chhawrtu tan hlawk miau hek lo.

Lehkha zir sang kan ni emaw ni lo emaw kan hma zawna tihtur awm, kan mawhphurhn ṭheuh hi tlin leh felfai takin ti ṭheuh i la chuan kan hnam hi a dam ang a, kan humhalh ang. Hmun phiatin fai takin phiat se kan khua a lo thianghlim ang a, kawng siamtuin ṭha leh tlo takin siam sela zin leh veivah a nuamin hun kan seng tlem ang a, kan lirtheite a tlo bawk ang. Chutiang zelin kan hma zawn ṭheuhvah a ṭha ber kan nih theih loh pawhin theihtawp kan chhuah ṭheuh chuan kan hnam hi kan humhalh ngei ngei ang.

Hna thawh hreh kan neih loh a ngai a, kan rinawm a ngai bawk. Awmpui atan tunhma chuan khawchhak lama kan unaute kan hmang tam hle a, an ram boruak a ṭhat tak avangin an haw chho ta duak a, kan Mizo pui tam tak hi awmpuitlak loh an awm avangin Bru lam kan hawi leh ta dual a ni awm e. Mistiri emaw awmpui emaw pawh hi ti mai maia thawk lo tur, mahni hna tlin tak leh rinawm taka thawk tur chuan zir tho a ngai a, sapin training an tih ang hi uluk taka an neih a ngai. Chutiang a nih loh chuan zir lem lova fel tak a awm theih rualin, a nawlpui chu kan chhawrtlak leh loh fo ṭhin.

He’ng zawng zawng hi inchhungkhur aṭanga kan inzirtir ṭan a, khawtlangah pawh awmze neia kan kalpui a ngai a. Mahni hnaa rinawm lova zelthel tur hian kohhran emaw pawh hian min zirtirin ṭawngkain kohhran hruaituten an sawi hranpa lo. Mahse, kohhran inkhawmpuia kal dawn avanga chawlh lak kher ngai lo tlat an awm hian kohhran vek hmel kha a timawk a ni. Hman ni khan minister pakhat chu pisa chawlh niin sorkar car a kawl a hawl chhuak ngai miah lo tih leh, a mimal car kha tlan chhuah phal loh ni a nih avanga a chenna ina awm ta ka hria a, ka ngaisang hle mai. Kan minister leh sorkar officer te hi ni vek sela chuan ram leh hnam humhalhna atana tha thawhtu an ni ang - rinawmna hi hnam tana pawimawh em em a ni si a.

Sawi tawh angin, kan ram zirna kalphung hi thlak a, thiamna nei, hna thawk thei leh chhawrtlaka zirlaite chher chhuak thei, "Education system," hi kan mamawh hmasa a ni. Kan hnam nunah rinawmna leh mahni hnathawh apianga tih tak takna thinlung leh thiamna tak tak nei tura kan beih a, kan hna leh mawhphurhna apiang rinawm leh tling taka kan hlen chhuah phawt chuan kan hnam hi kan humhalh ang. Chutiang kan nih phawt chuan Rokunga’n, “Hnam dang hmusit mai lovin ṭhiana'n i siam ang u,” a tih hi a takin a thleng ang a; chimral hlau hauh lovin hnam dangte nen inchhawr ṭangkai tawnin he ram hi kan luah zawk dawn a ni.