Guest writer
HC Vanlalruata
EIRU LO TA SE
Tlem lai deuh aṭang khan Aizawl-a Special Court (Prevention of Corruption Act) hian sorkara thuneitu lian tham thenkhat chu eiruk thubuai-ah thiam loh a chantir (convict) ve ta zauh zauh a. Ram hruaitu lawkte erawh chu thiam loh chantir an la awm lova, a lawk ber chu MLA a ni a, chu pawh district council a CEM lo nih tawh leh EM lo ni tawhte an ni hlawm. Chu bakah MLA hi eiruk thubuai a thiam loh chantir a ni chungin lungina a tan chhung tur hremna a kum lam a tlem avangin MLA aṭanga ban (disqualify) emaw inthlan chuh thei lo tura hrem a ni lo.
Kan Special Court-a thu Special Judge thenkhat hi dikna (justice) hlen duh an nih laiin dik taka sawi chuan thenkhat hi chu hnungzang ruh nei lo (spineless) kan tih ang hi an ni a. Thenkhat phei chu an hausakna sum leh pai hmang tangkaitute leh thuneihna chelhtute’n dan bawhchhe reng chunga thiam an chan theihna atana an duh anga thutlukna an siamtir theihna an nih a rinawm. Dan bawhchhetu, thiam loh chang ngei ngei tur thiam chantir hi a thiam zawk thiam loh chantir nen a pawi leh tenawm lam a inang awm e.
Mizoram sorkar hnuai a thawk IAS leh engineer thlenga eiruk thubuai a hrem an ni ve thei ta hi rahbi pawimawh tak a ni a. Sorkara thuneihna sang chelhte hrem ve theih reng reng loh emaw ti a mipuiin ngaihdan kan neih ngheh tawh thiah a ni ta hi a lawmawm a ni. Thiam loh chantirte kan diriam lam a ni lova, ram hruaitute leh sorkara thuneitute’n mipui sum leh mipui chanai an eiruk ngam tawh loh na’n he ram leh mipui rawktu, court rorelna-in thiam loh a chantirte hi eiru duh leh eiruk hmang dangte an eirukna daltu leh khaptu (deterrent) ni ngei se kan duh mai a ni.
Kumtina Mizoramin sorkar laipui aṭanga sum kan hmuh, kan ram hmasawnna tur atana ruahmanna (annual budget) hi a tam tham khawp mai a. Delhi veng pakhata mihring cheng pawh zat lo tan phei chuan hmasawnna hna thawhna tham khawpa tam a ni chiang. Sorkar hnathawkte hlawh leh pension hlawh atan a kal tam tih chu kan hre tho na-in kan budget pawnah hian sorkar laipuiin ‘project’ kan siam (over and above the state budget) behchhanin sum tam tham tak min pe reng bawk a. Kan sum hmuh zozai hi ram leh mipui hmasawnna atan hmang vek ta ila, thenkhat rethei ngawih ngawih lutuka an awm bik hi a rinawm loh.
Mah se, chutiang chu he ram, a mipui zawng zawng deuhthaw sakhaw tha ber Kristian vek ni a inchhal ramah hian a takin a thleng hlei thei lova, “I ram lo thleng rawh se,” tih hi chu tawngkauchheh chuangtlai ve satliah mai a ni ta. Sakhua leh kohhran phena biru a, Mizoram hmasawnna tur leh mipui chanai eiruk pawisa hauh lote vulh lenna rama cheng nih ai a thil vanduaithlak hi a vang ngawt mai. “Aw, tuna kan ram dinhmun hi dawn ve la lung a awi nem maw,” tiin pachhe kum tiam an sawi ang mai hi kan ni reng mai dawn em ni?
Neitu nihna thinlung neih hauh lo, a tam thei ang ber mipui sum leh mipui chanai, hmasawnna hna thawhna tur pawisa eiru hreh hauh lote hi hrem an ngai takzet a. An in leh lo ropui leh man to lutuk sak tawhte hi chhuhsak zel ni se, Mizo mipui mimir rethei taka kan awm lai a, mipui chanai eiruk ching, hausa tawntaw lutukte zak hauh lova khawlai an leng thei thin hi tihtawp a ngai a ni. Anmahni emaw an fate emaw kohhran leh khawtlanga dinhmun pawimawh an chelh pawhin tihmualpho a, thinhrik a hun tawh takzet a ni.
Supreme Court-in eiruk chungchanga thutlukna pawimawh tak a siam - State of Maharashtra Tr. C.B.I. vrs. Balakrishna Dattatrya Kumbhar hi a pawimawh khawp mai. “Eiruk hi hrem ngei ngei tur pawikhawihna a ni satliah lova, mihring dikna leh chanvo (human rights) bosalna leh bawhchhiatna a ni,” a ti tawp mai a ni. Ni e, eiruk hmangte hian an chanai an eisak mi rethei zawkte leh hmasawnna mamawh ngawih ngawih mipui chanvo an chhhuhsak a ni.
He court sang ber thutlukna hi ngaihtuah chian a ngai khawp a sin! PWD engineer leh kawng siamtu contractor-in kawng sialna sum an eiruk tam luat avangin kawng a chhe ta a. Chu kawng an siam a chhiat em avanga nunna hlu tak kan chan zat hi kan hre kilh kelh thei lo na a, hei hi kan ram dinhmun a ni. Hlawk tum luat avanga lunglakna, lei dawh leh lungrem chim avanga nunna hlu tak chan hi kan ngah tawh hle mai. Hetiang thil a thlen a sorkar a ngawi rei lutuk hian chhan a neih a rinawm. Thuneitu lian, kan ram hruaitute nen thleng hian an inthlunzawm a, chuvang chuan Police-te kut hi an phuar a ni awm mang e, tih rinhlelhna a lian ta riau mai a, a pawi takzet a ni.
Mizoram mihring nuai 11 vel awrh enkawlna tura sorkar laipuiin kum tina sum min pek zozai hi a tam tham a sin. A theiho, thuneihna changtute’n eiru lo sela chuan he ram hi nasa taka hmasawn tawh tur a ni. Mipui sum hi eiru lo sela chuan kan ram hruaitu ṭhenkhat leh sorkarin hlawh nei a a chhawr sorkar hnathawkte hi an hausa thur thur lovang a, mipui nawlpui an rethei reng tawh hek lovang. Thawh rimin awmzia a neih lohna ram kan nih chhan hi eirukna a nasa lutuk a, eiruk hmangte an huangtau em vang chauh a ni.
Eirukna dova, eiruk hmangte hrem theitu zawng zawng deuhthaw hi ‘duh ve zela’ leh ‘duh ve zeli’ te an nih vangin kan heti ta a nih hi. Eiru lo sela chuan he hnam hi a dam tawh ang a, eirukna a hluar em avangin a dam thei lo a ni. Mipui chawikanna tur leh intodelh ve theihna tur ei zo zel an awm avangin retheite an rethei tlawk tlawk a. Kawngpui tha kan nei thei lova, lei kan dawh tlo thei lova, hmasawnna than a thu tlat mai. A runthlak a sin.
Eirukna ‘cousin’ induhsakna uchuak avangin a phu aiin a phu lovin malsawmna an dawng zel a. Hna thawk tha aiin hna thawk tha lovin hna an hmu thei zawk daih bawk. Eirukna hian kan ram leh a mi chengte hmasawnna a dal mai ni lovin a sawp chau zo tawh zawk a ni. Miin a eiruk chhan chu a duham leh tangka sum a ngainat luat avang a ni a, chu chu Bible-in ‘sual tinreng bul’ a tih chu a ni a. Thuhriltute ngei pawhin an hawisan phal loh chu tangka sum a ni lawi si.
Eiruk leh thil dik lo a tam avanga naupang lehkha thiam thei tak tur khaw eng hmu pha ve ta lo hi engzat tak awm ang maw? IAS ni thei tur, tu emaw kawng siamchhiat leh sum help tam luat duh avanga electric hrui thlun thatchhiat avanga anmahni chawmtu an pate thih avanga ni thei ta lo hi engzat nge awm ang? Kawngpui chhiat leh lei dawh tlo loh avanga man man zawka an thlai hralh theih loh avanga retheihna khura tang tlat pawh engemawzat an awm ang.
Eiruk awm lo sela, he hnam hian raltiang ram a kai ve tawh tur a ni a. Hmasawn thei lova min siamtu, mi tam tak retheihna thlentu, mahni inhaivur a an hlawh let engemawzat hmanga inhaivurte hi engtikah nge kan thinlung chhung aṭanga kan huat dawn? Kan chanai eiru lo sela dingchhuak ngei ngei turte hian huat tur dik tak kan huat a hun ta takzet mai. Eirute haw lova kan uipui tuilian thlir liam mai reng chuan he ram hi a dingchhuak lo mai ni lovin sual haw lo leh sual ngampatna ram kan ni reng mai dawn a ni.