Guest writer
HC Vanlalruata
KRISMAS LUNGLEN
Thingtlangah kan seilian lo va, Aizawlah pawh Aizawl bera ngaih ve ṭhin veng zinga tel pha Venghnuaia piang leh seilian kan nih bakah, ka pa lama ka pi leh ka nu lama ka pu te pawh Aizawl Venghnuai mihlun an ni. Chuti chung chuan vannei kan intih ve em emna chu, Venghnuaia kan naupanlai kan hman dan kha Mizo naupang, thingtlang nun nen a danglamna a tlem hle a. Kan nunphung bakah Krismas kan hman dan kha a Mizo va, a nuam bik em em a, thingtlang nun, "Romantic," tak ang chiah kha kan nunpui ve thei a ni.
Khatihlai hunah khan kan khawtlang kha hna inang thawk pet pet leh dinhmun inang tlang tak kan nih avangin kan inlungrual em em a, khawtlang nun kha a nuam bik hle a ni. Khawtlangah mihring kan inthlauh zung tawh chuan a nuam tak tak thei lo va, hausa leh neinung deuh tan pawh an zawlpui bulah lo chuan khawsak a nuam tak tak chuang lo. Rethei tan phei chuan hausa deuhte han "chhoh ṭhian" viau chu a buaithlak tho mai. Chuvangin, kan nun hrim hrim bakah kan Krismas kha a nuamin a hlu a, a Mizo em em a ni.
Tunlai hian Krismas hi a lo thleng thut a; a liam leh nghal mai a. Tape recorder leh radio lama Krismas hla ngaithla hma deuhte hi a hmang rei leh Krismas thlarau chen chilh rei deuhte chu an ni ta mai awm e. Tunah hi zawng nu leh pate tana phurrit mai a lo ni ta a, Krismas lenkhawm lunglenna pawh a awm tawh lo va, kan Krismas hman dan pumpui hi a sap (westernised) tawh em avangin a lunglenthlak tawh lo hrim hrim a ni. Kan lung pawh a leng ta hek lo.
Kan naupanlai chuan (han ti ve khanglang i la), Krismas hi kan hmang rei hle a, November thla aṭangin Kohhran Krismas Committee an han ṭhukhawm a, naupangho chu kan lo phur ve nghal em em ringawt mai a. Tunlai anga eirawngbawlna gas hmanga ruai sa leh chaw chhumna tur a la awm loh avangin khawtlangin thing kan phurh ngei ngei a ngai a. Khawi rama mi emaw, tu huana mi emaw, thing lian ṭha deuh an thawh kha pavalai leh nula leh tlangval bakah tleirawl leh naupang khan kitin a huhovin kan phur ta ṭhin a. Nuam tak a ni. Krismas leh Kumthar atana hman khawp zãn tur kan phurha kan put haw kha Krismas hmanna tur bula hmunawl zau leh zawl deuhvah tlangval chakin an han ek leh vek a, thingkhawn siamin kan dah ro ta ṭhin a ni.
Ruaiṭhehna atan hian tunlai angin paih leh mai theiha siam chawei-thleng (disposable plate) kan hmang vevngai lo va, sa leh bai, tlak-tui inna atan pawh paih theih no (disposable cup) kan hmang ngai lo. Thlangra kan thawh khawm a, chumi chungah chuan changel hnah phahin a chungah chaw leh sa an bun a, kan kil kual mai
ṭhin a, hetianga ruaiṭheh hi nuam tak a ni. ṭhianza ho te, inngaizawng te, ruai han ṭhehho kha chu a tluk a awm lo. Chutiang chiah chuan tunlaia mahni inchhung emaw, biak in leh hall bula tui herh haw mai tur ang (tap water) a la awm lo va, tuna tui connection ang hi kan la nei lo hrim hrim. Chuvangin, Krismas leh Kumthar ruaiṭhehna atan hian tui chawi chawp a ngai a. Tlang tui kan chawi a, tlangval tuai deuh kaihhruaiin naupangin ramhnuaiah changel hnah kan la ṭhin bawk. Tunlai ang ni lovin ke hlirin hla takah kan kal ṭhin.
December thla chawhnu lamah hi chuan khua a lo ro rei deuh tawh a, khur (tuikhur) hnai lamah chawi tur tling tam ngai hek lo; khur hla lam kan pan lo thei lo va. Pump khawnvar tia kan sawi mai petromax khan kawng kan inen chawp a, nula leh tlangval tui chhipchhuan leh kawt kha an kal thluai thluai a, naupang khan kan zawh tawk tawk kan chawi ve bawk ṭhin. Khatiang huna petromax chhi thiam leh khai thei kha chu kan ngaisang ṭhin hle a ni. Satui leh chawhmehtui inna tur chuan mau an sat a, mautheiin an sem a, kan in mai a, nova in aiin a tui zawk daihin kan hre nghe nghe.
Kan venga naupang rualin, rual u deuh kaihhruainaa hnah kan lak khan kan kohhran upa min khan, mi 20 leh 30 bawr vel ei atan vawksa kg chanve min paitir ṭhin a. Buhfai tam tawk nen kan buhchiar a, a sa, kutzungte hmawr tiat lek leka kan chan sawm kha kan han zawng ta ṭhin kha a ni a; a chang chuan buhpawl zinga hriau bo zawn ang vel a ni, mahse puar el euhvin kan ei tho mai. Ka pu (ka nu pa) kha ruaiṭhehnaa sa sem rena sawi a ni bawk a. Keini a tute pawh min suah hlawk ngai chuang lo. Mahse, sum a harsa a, kan rethei hlawm em a, chubakah sa a lo vang bawk nen khan ren kha a lo ngai hle chu niawmin ka ngaihtuah let leh hian rinna ka nei ta.
Mipa naupang tan chuan Krismas leh kumthara talh tur sial emaw bawng emaw buaipui kha a nuam hle. Hnim eitur awm naa kan thlah ni a lo thlen kha chuan a hma zanah kan mu hlei thei tawh mang ṭhin lo va. A lo zaidam viau chuan a chungah kan inchuansiak a, kan thlahna hmunah khan kan ri chel chul ṭhin. Sial/bawng ki karah khan tlangsam par kan thiat bawr luk a, mawi kan va ti ṭhin tak em! Kan ṭhian zaho khan rangva hmanga kan khuang tuk chawp leh a vuakna fung nalh fea suih hmang khan Krismas hla rem kan zir ṭauh ṭauh va. Urlawk zan emaw, a hma deuhah emaw kan Carol ṭhin. Carol-naah hian thingfak kan hlawh tlangpui a, pawisa leh thil dang ei theih chi emaw dawn mial chang kan nei bawk. Nuam tak a ni.
Krismas rorel aṭanga inhawt phur ṭan kha kan ni bawk a, Krismas kan urlawk rei a, kan hmang rei bik hle. Tunlai angin duh duh huna sa ei tur a awm lo va, a leina lah kan nei hek lo. Ruaiṭhehnaa duh tawka kan han lim ṭhin kha chu lung hi a awi veng veng mai a ni. Chhungkaw rethei zual tan phei chuan sa hmeh tur chuan Kumthar ruai ṭheh tuk aṭanga kum tawp Krismas ruai nghah leh vang vang a ngai a. Chuvangin, ruaiṭheh kha a hlu em em a, tunlai, sa chitin kan ei theih tak hnu hi chuan ruaiṭheh hlutna hi a hniam ta hle a, kan la kalpui ta zel tho chu a nia!
Tunah chuan Krismas hi a lo thleng thut a, a zo leh nghal ta mai a nih hi. Kan Krismas hrim hrim pawh hi a sap nial nual ta lutuk a, lunglen a hnawt ṭiau tawh. Bethlehem leh nausen piang rawngkai leh rim nam reng reng lo, sapho tih danin Christmas tree, snowman (vurmi), misletoe (thlikthliekbawm chi), boot, Santa Claus, reindeer, sleigh tih vel kha kan buaipui ta chiam mai a. Hindu Eng Kut (Diwali)-a an in leh khawlai electric eng hmanga an chei chu entawn deuh reuhvin, eng hmanga in chei chuan kan ti Krismas ta viau bawk a. Kawn chei kan uar chiam a, sorkar lam lahin kawn chei mawi ber lawmman te a siam thul.
Kan Mizo hla phuahthiamten Mizoram, tlangram ngei mai, kan khaw dai lawkah Bethlehem leh ranthleng min hun hnaihsak a, an hla phuah khan lung a kuaiin thinlung a hneh ṭhin a, lung a leng bawk. “Aw, Bethlehem tlang ka thlen hma chuan chawl lovin ka kal ang,” han tih te hi chuan, Bethlehem hi hla lutuka awmah a ngaih theih hauh loh va. “Bawngin tlawma ka lal riangvai tak saw,” han tihte phei hi chuan rawn hung hnai tak a ni, mita hmuh mai theiha hnaiha min chhawpsak chu kan mitthlain a hmu nghal mai reng a, chu chu kan thinlunga Bethlehem min hun luhsak vang a ni. Mahse, tunah chuan helam hian kan lung a len ta meuh lo va, sap nial nual, Korean nial nual kan nih takna hi engtik aṭanga lo inṭan nge ni a, sap hla thluk (solfa) hmang lova fakna hla sak chu Kristian lo riauva hriatna hian eng chen chauh nge min chiah khaw loh tak chu le?
Engpawhnise, Krismas leh Kumthar hlim taka hmang turin chhiartute duhsakna kan hlan a che u.