LEMCHAN DAWHSAN

Hnam upa zawk, a bikin mingo­ho an ngaihsanawm fona leh an feina bul chu ‘a dik chu a dik, dik lo chu dik lo’ (to call a spade a spade) tih vawnga nunpuitu an tam hi a ni. Hnamdang, a bikin vun hangho laka an nunrawn dante, chi inthliarna an kalpui nat dan leh an hnam kha chungnung bera an inpawmte, ngaihsan tlak loh leh huat chi a tam mai a. Mah se, keini chuan kan hnam, pawl leh kohhran lan that theihna tur chauh sawi leh kan nihna diktak thup kan tum thin avangin kan awmna apang mai hi lemchanna dawhsan a chang zo ta a nih hi.

Tun hnaiah lemchang kan tamzia leh kan nitin khawsakna buzawl hi lemchanna dawhsan a nih chianzia kan lantir ngun ta malh malh hle mai a. A tharlam ber chu LGBTQ (lesbian, gay, bisexual, and transgender), Mizo tawng chuan neih inang kawp theite, chungchang hi a ni awm e. Hetiang mite chungchangah hian he hnam hi a buai rei ta fu mai a, mah se, thil dang ang bawkin hrawk bawk chunglam a pel mawh khawp mai.

Sorkar laipuiin hetiang mite puala hulhliap (shelter) siam a duh avangin Mizoram sorkar chu hemi atan hian pawisa a rawn ruahmansak a. UD and PA department chuan he in sakna atana cheng nuai 35 zet ruahman hmangin December ni 6 khan a satu tur thlanna atan thawk duhte’n an thawh ngamna zat tarlanna hun a hawng a. He hna hi kum chanve chhunga thawh zawh tura ruahman a ni.

Chutiang a nih mek lai chuan tunlaia chak em em tawh social media hmangin he thu hi nasa taka thehdarh a ni a. Rin lawk ang ngeiin kohhran leh kan tlawmngai pawl lian ber central YMA bengverh chi tak mai a lo ni ta reng a. Mipui sukthlek tur an han ngaihtuah chhin a, dodal vat mai a, dodal hmasatu nih kha a tha riau dawna hria an tam leh ta riau ni tur a ni, chief minister an hmu thuai a. Sorkar lah chuan a tihdan ngai bawk leh lo rin lawk ang ngeiin he ‘tender’ hi an han hnukdawk leh nghal a. A zahthlak khawp mai.

Mizo khawtlangah hian tunhma chuan tuai leh patil kan tih ang chi hi an awm ve tho nachungin an inthlahrung viau thin a. Neih inang inkawpte pawh awm ve mahse khawtlangah an inkiltawih nasa hle bawk. Hun engemawti aṭang khan kan nunphung hi a inthlak nasa ta viau mai a. Tuai leh patilte an huangtau ta-in an tawmin ta lem lova, khawpui lun lai berah pawh chapo hmel tak leh an nihna zahpui hauh lovin an inlarin, tunlai tawng takin ‘an inthehthil’ ngam ta.

Hetiang kan lo nih tak chhan hi thenkhat chuan kan thalaite’n Korean film an en tam vangah an puh a, a dik thui viau mai thei a. Chutih rualin kan cable TV lam thleng thlengin mipui-in an hmuh chak ring a tuaiho an kawmna hial rawn chhuak khan hetiang mite hi a fuih phur tih loh rual a ni lo. Khatih hunlai vel kha chuan kan Mizo mipa zaithiamte aw pawh kha a sin rut hlawm a, C. Lalrinmawia te an chuai deuh tawh hnu a C. Sanga’n Mizo mipa aw diktak a rawn thawh leh kha hranghlui lam deuh chuan an lawm hle a nih kha.

A chhan bul ber erawh chu kan kohhran hruaitu hmasa aṭanga tun thlenga min la hruaitute’n Mizo nunphung leh ziarang thlauthla a, Kristianna hi mingoho nunphung ang diak diak chauhva kalpui turin kan thluak an su nghet tlat tawh a. Kan Krismas hman dante pawh a khawthlang nunzia (westernized) vek tawh hi. Isua Krista pianna Judai rama A pian hunlai nen a inpersan lutuk tawh. Mah se, sapho tihdan kha tha ber leh Kristian bera ngaihna hian min zem vek tawh chu a nih hi.

Chumi kal zelah chuan khaw­thlang mingo/ sapho nun zalen lutuk entawn tawk kan tam ta em em mai a. Hei hi kan kal sualna chhan bul ber chu a ni. Kohhranin zu a haw em em a, chumi chen erawh chuan kan thurinin neih inang inkawp ang chi a huat ang hian a haw leh meuh si lova, eiruk thlengin. Chu chuan kan Mizo Kristian khawtlang nun hi a eichhe mek a, a tak leh dodalna awmze nei awm si lovin LGBTQ-te puala ‘hulhliap’ siam pawh a lang thei chinah kan do ta vak vak mai a nih hi.

LGBTQ Shelter an tih mai hi sorkar laipuiin din a tula a hriat chhan chu state dangah chuan tuai leh patilte hi khawtlangah nasa taka en hran leh thinhrik an nih vang a ni. Sawi tawh angina Mizoramah chuan a tak takah tunhma angin khawtlang leh kohhranin an ngaimawh vak tawh lova. A nihna takah chuan hetianga an puala in sak sak hi kan mamawh ve hauh lo bawk, a chhan chu khawtlangin an en hrang lutuk ve miau lo. Chuti chung chuan sorkar laipui sum hmang hian hetiang in hi sa ta ila chuan thildangah kan hmang tangkai thei viau thungin a rinawm.

He tah hian thil pakhat han rawlh ta zawk i la. Mizorama kohhran leh tlawmngai pawlte’n an ngaimawh a, an helh em em chu ‘Yoga’ hi a ni a. Kristian tana tih ve chi loh leh Hindu sakhua nena inzawm tlat ni a sawiin Mizo Kristiante tana pawi thei tur a ni tiin International Yoga Day (June 21) pawh an kawmserh nasa a nih kha. Yoga hi tunlai a lar chho, AYUSH kan tih mai zinga pakhat a ni a. AYUSH lampum chu ‘Ayurveda, Yoga & Naturopathy, Unani, Siddha and Homeopathy’ tihna mai a ni.

Hemi zinga Homeopathy hi German doctor Samuel Hahne­mann-a hmuhchhuah (1700s chho) a ni a, a dang zawng hi India rama Hindu hovin hmakhawsang aṭanga an lokalpui tawh vek a ni ngei mai a. Kan fate AYUSH doctor an zir remti hlawm siin Yoga bik kan han mal do ngat ngat mai hi chu a thil hriat loh leh chik loh thlak tak meuh a ni. Sakhaw thila kan do dawn a nih chuan a vai a do ngei ngei chi a ni zawk.

Tin, heti hi a ni a. Aizawl a AYUSH puala in an sak pawh pindan tlemte bak chu mipui damlo enkawl­na atan tangkai taka hman a nih hi. A chhan chu Mizo mipuiin AYUSH doctor-te hi pan vak miau hek lo. Sorkar laipuiin sum min rawn pek hi diktaka hmangin mamawhna dangah a hman tangkai theih tho tih hi ngaihtuah tel a ngai tho mai. Kan khawtlang dinhmunah neih inang inngaizawngte’n harsatna an nei hran lova thliarhran an ni lo bawk a nih chuan thil dang chhawr nahawm zawk atana hman tangkai kha a pawi lemin a lang lo.

Mah se, kan ngaihtuahna hi lemchanna khawvel a ni miau mai a. Zu in duh tam tak an awm lai a zu khapna state nih a lan mawi duhna nei lian lutuk tamna kan ni ang chiah hian. LGBTQ an tih mai, Mizovin patil leh tuai kan tihte heti taka an rawn huangtau chhohva, an nihna zahpui hauh lova an rawn inlar chhoh lai khan kan kohhran leh khawtlang hruaitute chu nghavawk hram an sawi ang maiin an ngawi reng a nih kha. Harsatna an neih thulha an chawlhna tur hulhliap sa tura sorkar aṭanga ruahmanna a awm veleh an bengchheng ta chauh a ni. A phawvuaka chet chiah hi em ni kan kaldan tur ni reng dawn?

Hei hian kan lemchanna tual­zawl zauzia leh lem kan chan nasatzia bak a mualpho lo. Bible a thlan pawnlam hnawih var, a chhung rimchhe si a sawi ang chiah khan chhung lam chhe em em chunga pawnlam lang thei tal a lan mawi duhna hian he hnam hi a va’n chiah hnehin a va pawi tak em! Hemi chungchang hi mipui kaihruai thei ber zing ami kohhran rawngbawltute leh khawtlang hruaitute hian zirtirna dik an pek tam a hun tawh hle a ni.

Zaa za deuhthaw Kristian chenna ram chu Mizoram hi a ni ti a chhaltute hian chiang taka kan ngaihtuah a hun ta hle mai. Kristian thurin innghahna chu Bible a ni. Chutah chuan zu ruih a khap ngei a, zu leh sa heh a khap bawk. A lutuka thiltih a khap chauh. Thupek Sawm (Ten Commandments-ah a tel lo na a) Bible bung hrang hrangah kan hmu. Chuti chung chuan ‘Pathian fapa’ ti a kan sawi Isua Krista khan Kana khua a inneihnaah zu a tipung a ni tih kan hmu bawk a. Uire pawh a ngaidam tlat a ni.

A nihna takah chuan ruihhlo leh zu ruih chingte hian anmahni leh an chhungkua an tibuai ngei a ni tih hi zep rual a ni lo. A tuar nasa ber erawh chu anmahni an ni a, mihring tling lo leh khawtlang endawngah an chhuak a ni. Uire chungchangah pawh hian hmeichhia leh mipa kha a tuar nasa ber an ni bawk. Patil leh Tuai chungchang pawh hi sakhaw zirtirna (morality) aṭanga thil dik lo chu a ni chiang mai. Mah se, Pathian huat ber a ni lovin a lang thung.

Thuthlung Thar a kan hmuh chin chauh sawi ta i la. Anania leh a nupui Saphiri khan khatihlai a Kristianho inpawlkhawm pawi an sawi len em em chu an ram hralhna an zep then (eiru) kha a ni a. Anni nupa kha chu Pathian khan ihe lovin, ngaihdamna hun pawh hawng hauh lovin hmun leh hmunah, chawp-leh-chilhin a hrem a, an thi dun ta nghal a nih kha. He thilthleng hi inzirna tak tak atana hman chi a ni a. Eirukna hi Pathianin a haw em em a ni tih tichiangtu a ni.

Kristianna hi sakhaw tha bera ringtu chu Kristiante tho an ni. Chutih lai chuan Kristianna innghah­na bulpui Bible-in pawikhawih lian thama a ngaih ni chiah lote hi Mizo Kristian intite hian kan um hut hut a, kan um huai huai a nih hi. Pathianin a ngaih huat lem loh pawikhawihtu engzat tak hi um hlumin phingchil hlum tawh tak ang i maw? Pathian huat ber leh thikthu chhiatna ber eitukna hringtu ‘tangka sum ngainat’ leh ‘duhamna’ lam chu kan sawi chhe tlem hle.

YMA inkhawmpui-ah leh Mizo­rama kohhran lian ber, Presbyterian Kohhran thuneitu sang ber Synod inkhawmpui meuhvin eirukna do kawnga chak leh na zawka kal an rel ta hial a. Kum 1982-a “Eiruk Do Kum” an puan ang si se kha chu a nih tawh loh beisei teh ang. Eirukna hi chu a hmalama kan sawi tawhte ang lo takin a eirute mai tana tha lo ni lovin, an mihringpuite tan a pawi a. Mi tam tak, khawtlang leh ram leh hnam a tichhe nasa em mai. Lemchanna chi a ni ve hauh lo – tih tak zeta do ngei ngei chi, Pathian pawhin a huat ber a ni.