SIM LO

Kum a thar a, phunchiar sim hi ‘Kum Thar Thutiam’ atana hman ve pawh kan duh viau laiin kan ram dinhmun en hian a la remchang thei rih lova. A manganthlakin a lungawithlak loh ngawt mai. Kum hlui chawhnu lamah khan Mizo insuihkhawmna pawl lian ber central YMA leh Mizorama kohhran lian ber Presbyterian Kohhran inkhawmpui lian ber (Synod) chuan eiruk (corruption) do chu thupui-ah an neih ve ve kha a ni a. A lawmawm tehlul nen an hrual mum chhung hi hun a kal leh duak duak dawnin a lang.

Chutiang a nih lai chuan hmun hrang hrang kan kal ve phak chinah kawng laih leh lei dawh bakah mipui hmasawnna atana hnathawh tam ber chu lungawi harsa tak tak a la ni ta reng a. Hetiang thlentute chu eiruk hmangte an ni a, ram thanmawhbawk, hmasawnna than tithutute an ni. Mizoram hian India sorkar aṭangin kumtin, cheng tam tak hmasawnna hna thawhna tur a dawng ziah a. Sorkar hnathawk hlawhah lo kal ral tam deuh pawh ni ta sela, budget pawn ami sum kan hmuh ringawt pawh hi hmasawnna tham a tling tawh.

Sorkar laipuiin Tourism depart­ment hnena sum pawh a pek tawh Skywalk leh Ropeway siam tur a khuangcher-bo ngawt mai ang chi kha Mizoramah hian a awm nual mai a. Sum kan hmuh hun ang vela hmu ve Sikkim sorkarin felfai taka an siam zawh vek tawh, Skywalk leh Ropeway siam tur a bo daih mai leh a sum hman dan pawh hriat chian theih loh phei hi chu Aizawl khawpui bul hnai mai ami a la ni zui a, zahthlak haih haih tak a ni a. A mawhphurtute hian zahna chang an hre ve lo zawk emaw ni?

Sorkar lehkha (file/ document leh utilisation certificate)-ah hna zawh fel vek tawh anga ziah ni si, zawh fel hauh si loh te, thawh hauh loh te, hna thawh dan tur leh sum ruahman nena inmil lo baksak a hnathawhte hi kan ngah em em a. Sorkar laipui leh state sorkarin a hmanna tur a ruahman ni hauh lova pawhpen (divert) tak pawh a tam hle mai. Hetiang kawngah hian kan autonomous district council-te hi an fel lo zualin a lang na a, Mizoram sorkar hnuai-ah pawh hian tam tak a awm a ni.

District council sawi takah chuan (a kum ka hre mai tawh lo), Assembly Public Accounts Committee (PAC) a chairman hlun Pu Zosiama Pachuau (a thlarau muangin chawl rawh se) leh PAC member-te’n Lai autonomous district council hnathawh dan an endikna PAC Report kha a ngaih­nawm loh ngawt mai. Pakhat chauh tarlang ta ila. Council House/ office sakna tur ram kha a buai avangin an sa thei mai lova. Bawngtuthlawh cheh khat pawh an cheh hma-in kha council house satu atana contractor an thlan khan bill a la vek tawh a.

Chu mai pawh chu a la ni lo cheu. A chhung cheina (furnishing) thawktu atana thlan khan a in sak hma daihin a cheque a pawtthla daih tawh a ni. Hei hi CAG report bawhzui a PAC report a ni a, SENHRI kan enkawl ve lai khan kan ziak nghe nghe. ADC lamah sawi chuan ‘development’ an tih hi a pawisa faiin an sem mai thin niin an sawi a. Eng hna thawh tawh sa emaw kha an kawk mai zel niin an sawi bawk.

Hetiang hi Mizoram sorkar hnuai-ah pawh hian a tlem chuang hauh lo. A hmalama kan tarlan Skywalk leh Ropeway hi chhui chian mek leh sum hman dik loh tharlam pawl a nih avangin kan hre mai mai a. Saphovin ‘a tip of the iceberg’ an tih ang vel a ni awm e. Hei aia rapthlak pawh hi tunhma aṭangin a tam tawh a ni. SENHRI a kan thawh ve lai (1992-98) khan Serlui ‘B’ Hydel Project chungchang kha kan chhui nasa khawp mai a.

Power & Electricity department sum hman dan ziahna (expenditure statement)-ah chuan he project enkawltu EE chenna tur (Erector’s Bungalow) sakna tur kha sum hman zawh vek tawh a ni a. Mahse, a hmuna kan zu enfiah meuh chuan he in sakna tur hmun hi lei laihna khawl hmangin an lo lai zawl tan leih leih chauh kha a lo ni a. Khatih lai a a changtu Minister Pu C.L. Ruala kha thil dik taka tih duh mi a lo nih avangin kha project kha an hluihlawn phah ta reng a.

Hna vila enkawltu EE leh SDO kha an hna aṭanga chawlhtir nghal an ni a, EE phei chu sorkarin a ban zui ta a ni. Inrawlh ta lovin haichhuak mualpho ta lo ila chuan awmze nei lovin kan kawlphetha tam tak siamchhuahna tur ruahmanna kha a zuzi hlen mai awm e. Kha tah ngat kha chuan Pu CL Ruala hi a hre chiang pha chuan kan la fak tawp thei lo a ni. A hnu a sorkarin a rawn tipuitling ta a, chuti chung pawh chuan tun thlengin khawl 3 zinga pakhat tal a chhe reng mai khu chu chhui chiang peih tan chuan bawhzui chi a la ni cheu.

Hetianga eiruk tam lutuk avanga hna chhe em em, tam tak chu pamtul tak tawpte, thenkhat chu lei dawh chim ta maite, kawngpui sial chhe lutuk leh a chhe zual thawm thatin fur khat pawh a daih lohte hi a tam lutuk a. Hei hian he ram changkanna tur hi a va vaw chhe nasa-in hmasawnna kawng a va dal nasa tak em! Hmasawnna ruhrel, a bikin kuthnathawktute’n senso tlem zawk leh rang zawka an thawhrim rah an hralh theihna tur kawngpui tha leh tlo kan nei thei lo ringawt pawh hi mipui thinrimna tawngbaw ngei ngei tur a ni a. Kan uipui tuilian thlir liam zel mai hi a pawi ngawt a ni.

Khawvel pum leh India ramah pawh eirukna kawnga inkawp tha berte chu sorkarna chelhtu poli­tician (ram hruaitu) leh sorkar hnathawk leh sumdawng (con­tractor/ supplier)te hi a ni a. A saptawng chuan ‘politicians-bureaucrats-businessmen nexus’ tiin an sawi mai a, hnungthak inhiahsak tawn (quid pro quo) hi an hmanraw tha ber, mipui rawk kawnga an thawhhona nghet tlat chu a ni a. An zavai atana hlawk em em a nih miau avangin pawh then mai mai chi an ni lo.

Hetiang taka kawpchawi thate’n chhun pachanga mipui mimir min rawk theih reng chhan hi sual haw tura ngaih, Mizo Kristiante thisen chhuak khawpa eirukna do chu sawi loh sual do peih lo leh thei lo kan tam em em vang hi a ni ber. Kelkangah a nuai tel tak meuh kan kal dul dul a, harhna kan um a, lam hut hut leh zai hlim bak kan pel thei lo. Hlep ruk avanga Pathian pawi khawihtu Anania leh Saphiri te nupa kha chu chawp leh chilhin an chungah thinurna leihbuak nghal a ni a, an thi nghal a. Mizo Kristiante erawh chuan a takin kan haw hlei thei lova, kan thikthu chhiatna lam a ni hek lo.

Kan hlim a, ze mak tak tak kan khel a, kan zai-in kan lam mup mup mup a. Chuti chung chuan hmasawnna hnathawktute’n simna tak tak an chhar chhuak lova. Thikthu chhia leh sual haw khawpin mipui lahin tih tak takna kan tlachham si. Simna dik tel lo pianthar leh hlimna hian he ram hi a siamtha mawlh lo chu a nih hi. Mi pamham, misual, pawisak nei lo paurau leh riruk pawisa hauh lote hi kan ram tichhetu an nih rualin dodal ngam lo mipui zinga mithate an ngawi thup reng mai hi a la pawi dawn chauh a ni.

A pawimawh ber chu a ram, a hnam pumin simna dik kan neih a, lam hut hut, zaikhawm hut hut leh a nuam lam apiang kan um hi kan bansan phal phawt a ngai a ni. Pianthar kan sawi uar laiin simna tak kan tlachham a, thuthluang nun hi kan peih tawk a la ni. Hetiang hi kan nih chhung chuan eng ruai kan ang ngai dawn lo. Sual kalsan khawpa simna piahlamah sual huatna nei thei khawp a a taka pianthar hi kan mamawh a. Simna tak tel lo chuan he hnam hian sual a haw tak tak ngai dawn lova. Kan awmdan pangngai, hmasawn lova kan kal chhoh zel hi chuan kan hnungtawlh tihna a ni zawk.