Guest writer
HC Vanlalruata
Ram ka thlir a; A PHENAH
Sapho chuan mipa ropui leh hlawhtling phenah hmeichhia a awm ngei ngei thin niin an sawi a. Hei hi eng hnam zingah pawh a dik ngei a rinawm. Nupui nei mipa chu a nupui thlawpna tha dawng a nih loh chuan a pawng a taka hlawhtlin a harsa ang. Chutiang kan sawi lai chuan Mizorama hna thawh chhia leh tluantling lo phenah hian enge awm ve ang tih hi i ngaihtuahho teh ang u hmiang.
Mizorama chiang taka lang chu hna thawh chhe lutukte, a hun tiam chhunga zawh theih lohte, lei dawh chim ang chite phenah hian duhamna leh uchuak taka sum siam tumna a awm ngei ngei tih hi a ni.Kan Bible-in duhamna chu milem biakna a ni a ti a, tangka sum ngainat chu sual tinreng bul a ni a ti bawk a. Chuti chung chuan hna thawh chhe lutuk phenah hian Setana a awm lo, Kristian tha tak anga mite’n an hmuh, mi duham leh pamham, tangka sum atchilh an awm ngei ngei thin.
Hman deuhah tawh khan vai contractor lian pakhat nena kan inkawmnaah Nagaland-a hna an thawh chungchang a sawi a. Cheng vaibelchhe tam tak senna tur tuitha (hydro power) hmanga kawlphetha siam chhuahna tur ruahmanna lian tham zet a ni a. Tender an chhan zawh hlimah Power Minister an va hmu a, minister chuan hnathawhna tur senso zat atanga za zela 20 an pek chuan hna chu an hmuh ngei tur thu a lo hrilh a. Hnathawk tura thlanna lehkha (work order) pawh dawn hma a chutianga pek ngawt mai chu an duh loh bakah an hlawk dawn loh em avangin a pawisa phut chu an pe ta lo tih a sawi a, hna pawh chu an hmu ta hek lo.
Chu duhamna leh tangka sum ngainatna uchuak tak mai chuan a hma lama inhaw tak thin, Isua Krista an khenbeh dawna lungrual ta tlat – Pilata, Heroda leh Juda Puithiam Lal-te ang mai khan minung pathum a tanrualtir a. Chuta tangrualte chu ram hruaitu, sorkar official leh contractor-te an ni a. Saptawng chuan ‘Politician-bureaucrat-businessman nexus’ tiin an vuah a. Hnung thak inhiahtawnsak (quid pro quo) chu an inremna thuthlun pawimawh ber a ni a. Tangka sum ngainat leh duhamna chuan nghet takin a char belhbawm a ni.
Tuma’n mipa a ngai tih an hriat loh chunga hmeichhe dul a lo puar a, an thiltih a lo lang chhuak ang deuh hian hna thawh chhe phena awmte pawh chu inthup kumkhua thei an ni bik lova. An in leh lote, an thil neih dangte leh an tu leh fate lehkha zirna senso atang te-in an thiltih chu a lo langchhuak ta thin a nih hi. Hmun dang ang lo takin he ramah hian sumdawng aiin ram hmangaihtu a inchhal ram hruaitute leh thlakip hlawh nei sorkar hnathawkte hi an hausa em em mai hlawm a.
Ram hruaitu, mipui rawngbawl tura inpete lah an rawngbawlsakte aiin an hausa chak zel a. Rawng an bawlsakte’n hmasawn chu sawi loh, tam tak an retheih tulh tulh laiin anni chu an hunk um 5 chhungin an sum, rohlu leh thil neih punna chu za zela 200 atanga 500 laite a ni ta dah a. Sorkar hnathawk pamham kan sawi ang thovin an hlawh zat (a tlem miah lo) nena chhutin an hausa chak lutuk deuh chu a ni. An eiru lai hmu lo mah ila, an hlawh phu lovin sum an nei tih a langchhuak leh thin a. Zia lo tak a ni.
Hemi phena thil tenawm awm zawng zawng hi kan phawrh seng kher lovang. Kan ngaihmawh em em, sawi hmaih hauh loh tur chu hnathawk tha-in duhsak an hlawh lova, hna thawk tha lo apiangin malsawmna an dawng tlat mai hi a ni. Contract hna a ni emaw supply hna a ni emaw, a thawk thate’n hna an hmu zui duh lo khawp mai a. Thawk chhe em em leh contract ziah lai a an inremna anga zawh hun bituka zo hman lote hian he ramah hian hrem chu sawi loh, hauh pawh an tawk ngai lova. Duat an hlawh em em zawk a ni. Hei hi kan sorkar hrawn tawh zawng zawnga thil awmdan diktak chu a ni.
Mipui sum kan tih mai, Mizoram budget ruahmanna a sum dahte leh budget pawna pawisa ruahman thlengin changtu tur deuh bik riau hi an awm zel a. Sorkar a inthlaka vanneihna inthlak ve maite, sorkar a inthlak pawha malsawmna dawn phai phah chuang ve reng reng lote hi an kat nuk mai a ni. A tu pawhin lo thawk sela, sorkar inthlakah a thawktute lo inthlak emaw, inthlak chuang lo mah se, mipui hian hriatthiamna thui tak kan nei. Eirukna hi kan haw lo tihna lam aiin an hna a that tho chuan mipui hian ngaihdam theih chin pawh kan nei, a chhan chu tam tak a awm thei ang a. Mizote kan inchhun kual them vangte leh hriatthiamna kan ngah vang pawh a ni thei e. Contractor/supplier te’n puchuam an neih hrim hrim pawh hi kan dodal vak vak peih lem lo - tlat mai a.
Mah se, lei dawh chimtu contractor/ company-te, an hnathawh lai chhiat luat avanga cement slab chhun la mek chim ta ngawtte, an kawngpui laih/ siam chhe lutukte, hlawkna uchuak um avanga environment tihchhiat lam pawisa hauh lote, an hna thawh zawh hun tur bitiama zo hman ngai reng reng lote duhsakna leh malsawmna vawrtawpa vur an ni hi chu tu tan mah hriatthiam theih a ni lo hrim hrim. Hna thawk tha chu lawmman hmu tlak a nih laiin Kristian ram inti he ramah erawh hi chuan hna thawk tha lote hi sorkara thuneitute mal an sawm zawk tlat mai.
Mi’n tha taka hna a thawh chuan lawmman hmu tlak a ni e. Hna thawk chhia erawh chu sorkar anchhe lawh (black list) tur an ni a. Chu chu sorkar kalphung pangngai a ni a, Mizoramah erawh chuan a letling chiah thung. Thenkhatin ‘Mi ramah chuan pawisa hmangin kawng an siam a, Mizoramah chuan kawng hmangin sum an siam a,” ti a an sawi hi pawmawm tak a ni tlat mai. Thu dik lo hulhual a ni e, ti ngam chu rawn pen chhuak hial teh u. Chutiang chona chu siam ta ila, kan ram hruaitu thenkhat leh officer thenkhat hi chu Thuthlung Thar a uire denghlum tur ang mai khan an bo diak ngei ang.
Hna thawk tha lo hrim hrimte, pawisa an dawn hnu a thawk duh hauh lote, a huna thawh zawh hman loh chhuanlama hnathawhna senso tura ruahman (estimate) vawi tam tak tihpunsakte, hna an hmuh theihna atana hna thawh theih loh khawpa hniama tender chhang a, a hnu lawka tihpunsak leh takte an kat nuk mai a. He Kristian ram ti a inchhalah hian chutiang mi dik lote chuan hrem chu sawi loh, duat an hlawh zawk a. Tha taka hnathawkte erawh chu hna pek zawm an tam lo zawk niin an sawi.
Hetianga kan ram a kal her tlun tlun chhan chu eng dang vang ni lovin thuneihna kawltute tan mi dik lo ‘huat’ aia ‘duat’ a hlawk zawk vang mai a ni. Mi dik leh tha taka hna thawk kha chuan tha takin a hna a zo mai a, a lakah mantang ei tur a awm a nih pawhin thuneitute’n an dil ngam ve lo – a thawk tha miau a. Hna thawk tha lo leh thawk tha duh hauh lote erawh chu hnung thak hiahpui an lo rem em em mai a. Chu tak chu hmasawnna hna thawhna a thuneihna chelhtute’n an thawhpui chak chhan chu a ni. Pu Thangkura te drama a ‘sum to sum’ tak mai kha hei hi a lo ni.
Tute’n emaw mahni hamhai duhna avanga hmasawnna hna an tih chingpen leh hman mipui hman tangkai theih lohva an chhuah tak hi he ramah hian a tam ngawt mai. A lehkha, a sorkar file lama fel thlap si, a taka hna thawh loh leh thawh zawh tak loh hi a tam em em tih kan hre pha fur awm e. Chutiang tih chingte’n hrem an tawrh loh chhan bul ber chu thuneitute nena hnung thak an inhiah tawn vang chauh a ni. Thuneitute’n dik taka thawh duhin pawisa beisei lo se la chuan an tawm tawk tawk tawh ngei ang.
Kan ram hmasawnna hna heti khawpa a chingpen chhan phena awm hi mipui-in kan haw phal lova, kan haw ngam lo reng a nih chuan he’ngho hian chhun pachangah min rawk zui reng ang. Bum fin zawh loh an tih ang hi kan ni mek chu a nih hi. Sumte, thiltihtheihnate, pamhamnate, pauraunate chatuana an ta tur emaw ti a, enga tan maha min ngai lotu hi kan inrahbehtir zui zel chuan a thiam lo chu mipui hi kan ni ngei ang le.