MARKET THA

Hmanah khan kan ṭhalai rual, Aizawl Lammuala football khel ente kha, “Khelmual ṭha, khelmual ṭha,” tiin an aurual dual dual a. Kha khan infiamna lam tihhmasawnna atana ruhrel (sports infrastructure) ṭha a hring chhuak kan ti lo thei lovang. Kan ram hruaitute’n hetianga infiamna lam hmasawnna ruhrel ṭha an siam ta a, thingtlang khelmual thleng mai a phaitualhnim lem an phah ta hi a lawmawm a. Kan ṭhalaite an lawmpuiawm takzet a ni.

Chutiang a nih rual chuan he ram leh a chhunga chengte hian enge kan mamawh ber tih hi chhut chian a, chumi lam hawi a sorkarin a tha leh zung a hman tak zet hi a hun ta hle mai. Infiamna lama khawvel pum huap pawha thei ber ber ramte hi khelmual tha nei an ni nghal ngawt lo. Ram ei leh bar leh sum dinhmun (economy) tha leh changkang an ni hmasa deuh zel tihte hi chhut chian a hun tawh. Ram changkang lo leh rethei tan khawvel huapa infiamna kawnga thei filawr tak nih hi thil awlai a ni lo.

Keini Mizo zingah pawh hian naupan’ lai aṭanga infiamna kawng hrang hranga an fate chher chho thei khawpa sum leh pai a harsatna nei lo apiang an lawr chho dawn chauh. Inhlawh chawpa infiamna lama kal reng tan chuan a tak taka hlawhtlin a harsa tulh tulh dawn a. Khelmual leh infiamna hmun dang changkan piahlamah infiammite ‘economy’ dinhmun siamṭhat hma­sak hi a la pawimawh dawn chauh a, a pawimawh ber a ni bawk.

A chhan chu kan hre mai em? Ram rethei lutuk mai ni si, a micheng zinga hausa tawntaw em em awm ta sela a dik thei lova, chutiang chiah chuan ram hausa em ema cheng rethei bakberh an awm a inhmeh chuang lo ang hi a ni - a zahthlak ve ve. Ram rethei em ema cheng a lo hausa uchuak bik a nih chuan a hausak dan chu a dik lo hle ang tih kan hre nghal a. Ram hausa taka cheng ni si a retheih bakberh em em chuan a thatchhe lutuk a, hna a thawk peih hauh lo tih a ti chiang em em bawk. Chu mai chu a ni.

Tuna kan kal dan phung pang­ngai hi chuan engmah min thlen dawn lo. Champhai leh Hnahlan velah ‘uain’ a chantir chi grape kan chintir a, ‘uain’ a siam kan khap leh lawi a. Thlah zal deuh hnu-ah pawh an uain siam chhuah a lu tihai thei awm zat tur kan bituk fet leh em em bawk a. Hetiang mai mai hi kan nih reng chhung chuan Mizorama chengte hi kan ek-cheh-thut reng ang. Sorkar kalphung ‘gover­nance’ hi heti mai mai a naupang inkhualtelem ang maia kan kalpui rei tawh hi a pawizia kan hmu mek a, kan la hmu dawn chauh.

Nikum lam aṭangin kan ram kut­hnathawktute’n dawnfawh, tomato, dragon fruit leh lakhuihthei an han thar chhuak hnem ve a. Buaina an tawh hmasak ber chu a hralhna (market) a ni leh tho. Kum tam tak kalta a sawhthing an thar chhuah tam apianga an harsatna tawh tho kha tunah pawh hian an la tawk a ni. Bagha khua a Sundar Ali-a te ang piah lama hralhna zawng hmu thei lo kan la ni reng mai hi a zahthlak tawh.

Kuthnathawktute tharchhuah leh thil siamchhuah dangte hralh­na buaipui turin Trade and Commerce department a hran hlaka din a ni a. Tunah chuan Industries department nen suih­finin Commerce & Industries department an vuah tawh a. Chutih lai vek chuan kuthnathawktute buh leh bal leh thlai thar chhuah hralhna ngawr ngawr buaipui turin Mizoram Agriculture Marketing Corporation (MAMCO) din a ni leh a. Sawhthing hralhna tha zawng hmu lovin an ṭilṭiak a. A tawp lamah phei chuan sapzu zuar corporation a ni ta hial emaw ni kha?

Kuthnathawktute thar­chhuah thlai leh thei sawngbawl a man man zawka hralh lam mawhphur tura din MIFCO lah chu heti zawng hi a ni leh mai a. Hmasawnna tak tak hawi zawng hian kan la kal tlem ngawt mai. ‘Khelmual tha’ chu kan ngah tawh mai a, phaitualhnim leh phah ringawt pawh kan ngah lutuk tawh. Mahse, a pawimawh ber, kan ram economy chawikang a tichangkang thei tur ber kuthnathawktute tharchhuah hralhna ‘market tha’ erawh chu tun thlengin kan la hmu hlei thei lo chu a nih hi.

NLUP leh SEDP kan tihte pawh hi leilung behchhana kuthna­thawktute leirem rah vena tura duan chu ni awm tak a ni a. Inthlan dawna vote hmuhna atana political party-te hmanraw tha a ni a, pawisa sem dawngtute’n lo lam ang renga an hmang ral a nih pawhin bawhzui tak tak a awm lova. Hetiang ruahmanna hi lo hlawhtlingin tharchhuah hi lo pung nasa tak tak sela an buaina tur chu a hralhna tur bawk a ni leh tho. Chuvangin kumin kum tawp lama assembly inthlanpui lo awm turah chuan kuthnathawkte tharchhuah apiang hralhna tur ‘market tha’ inngaihpawimawh siak tal sela a tha awm e.

A buaithlak lai tak chu nikum lama thei thar tam deuh hralhna buaipuitu atana Horticulture department an pen chhuak kha a ni. Commerce & Industries te emaw, marketing lam buaipui tur cooperative body-te emaw hi awmze nei a hnathawk tur kan lo nei miah lo niin a lang a. Covid-19 hri len vanglaia ‘fruit & vegetable market chain’ buaipuitu tak tak pawh Horticulture department leh MIZOFED te an ni. Sorkarin sum tam tham hmanga kuthnathawktute tharchhuah hralhna lam a la buaipui lo hrim hrim ni a lang hi a lung­chhiatthlak takzet a ni.

Kan state budget sum ruahman za zela 80 changtu chu Mizoram mipui za zela 5 vel chauh, sorkar hnathawkte an ni a. Kuthnathawk a eizawng hi za zela 60 -70 vela kan chhut a nih si chuan kan budget siam dan phung dik lohzia a lang chiang mai awm e. Kan her rem thuai loh chuan mihausa tlemte awmna, a tam ber retheihna ram kan ni reng dawn tih hi a chiang a ni. “Kan ram leilung leh sik leh sa a tha, ruahtui pawh buh leh bal/ thlai chinna atana duhthusam a ni,” tih sawi thintu kan ram hruaitu tam ber hian a ngaihna an hre ngang lo niin a lang.

Hetah hian kohhran pawhin tihtur a nei. Thawhlawm tam tak, harsa tak chunga an thawhchhuah aṭanga vui hauh lova thawhtu Mizo mipui, kuthnathawktute chawikan hi an mawhphurhna a ni tih an hriat thar a ngai. Chu chu thawhlawm pun leh zualna atan a ṭangkai ngei bawk ang. Kohhran ‘surplus budget’ tal hi chu an kohhran member-te hmasawnna project kalpui na’n han hmang chhin ve teh se.

Kumin a assembly inthlanpui lo awm turah chuan Mizorama kuthna­thawktu leh mipui mimir hian tharchhuah hralhna tur ‘market ṭha’ siam thei tura inzuar ngei ngei hlawm turin kan political party tin i nawr ila. A tak ram min thlen thei tura kan ngaih chu kan vote mai ang chu.