MARKET BAWK

Kar hmasa lamah khan Mizoram kuthnathawktute tana pawimawh ber chu an thil tharchhuah hralhna tur ‘Market tha’ a nih thu kan ziak tawh a. Tuihnih a ngai a; dik tak chuan a ai a tam pawh ziak ila kan ziah sen loh tur khawpa pawimawh a ni. Kumin inthlan kumah hian hei ber mai hi kan political party zawng zawng hian dah pawimawh ber sela tih hi kan duhdan a ni a. Chutianga kan tih avang chuan hriselnate, zirnate, kawngpui thate leh hmasawnna dang dang hlam­chhiah se kan tihna a ni lo.

Kum 1991-92 khan Pu P. Siamliana (fam), Trade and Commerce Minister a nih laiin Vairengte a man man zawka Mizoram tharchhuah sawhthing hralhchhuah tumna beihna-in harsatna a tawh nasatzia a hmunah ngei kan zuk hmu ve a. Khatih hunlai mumanga mangphan zui emaw, ngaihtuahna a lo lan’ leh hian rilru a na ngawih ngawih thin. A chhan chu Cachar district-a vai sumdawng tlemte-in an duh duha kan kuthnathawktute an hrek a, an tharchhuah pawh a man an bituk zah ang anga tihluihna ang renga an lo leisak thin vang kha a ni a. Saptawnga ‘hostage situation’ an tih ang mai hi a ni ber awm a sin.

Sawhthing bik chungchang hi luhchilh ta ila. Mimal tak chuan kan ram leilung awihtlan lutuka sawhthing chin chiam hi thlawp vak chi-ah ka ngai lo. Sawhthing thar chawhna a leilung chunglang hang luang ral hi a uiawm tham lutuk. Chuti chung chuan a lo ching an awm chuan an thawh hah man/rah chu an tel tur a ni. Sawhthing hrim hrim, Mizorama kan chin hi phai vaiho khuan an duh em em a, fibre a tam avangin chawhmeh atan an duh a, mahse, hlawk zawk tura sawhthing hriak sawrchhuahna atan chuan a tangkai vak lo an ti.

Eng pawh ni se, mi’n rel wagon chuti zat khat an thawn thin thu an sawi lai a, truck phur khat vel sawi pha chauh kan la nih avang hian hamsawnna tur kan la ngahzia hi a chiang mai awm e. Chutih rual chuan Mizoram chhunga kan hralh theih phak bak hreta tam kan thar chuan a hralhna-ah kan buai leh lawi bawk si. Kar hmasa lama kan sawi ang khan Trade & Commerce (tuna Commerce and Industries) emaw, MAMCO emaw hmang tangkai thei lo kan ni si a. A buaipuitu tur ‘agency’ hi neih vat chu a ngai a ni. Hralhna tur chiang lova tam tham chin chu a thar hunah buaina zakhua leh kuthnathawktute tihnualtu mai a ni.

Mizote’n kan ngaihsan em em Israel/ Juda-te khuan thil zirbing aṭanga ruahmanna (research and development) hi an uar em em a. An zirbingna aṭanga an thil thiam chhuah (agriculture/ horticulture technology)-te chu man to tak takin an hralh thin tih kan hre awm e. Agriculture/ horticulture mithiam (scientist) kan neih vete hi hetiang taka thiamna pawchhuak tura kan beisei rih lo a nih pawhin kan kuthnathawktute tharchhuah man man zawka hralhsak thei tur tal hi chuan kan sorkar hi kan beisei lo thei lo a, chutiang ti thei hauh lo sorkar chu kum tam kan lo hrawn tawh zawk hi a lo ni.

Inthlahrung takin mahni tawn­hriat lo rawlh ve ta zawk ila. Hmanah tawh khan Mizorama thingpui (tea) chin leh a sawngbawl thleng khan Industries department kutah an dah a. Mak kha kan ti viau mai a. An hlawhchham chiang hle bawk a ni. Tun hnai lawkah Horticulture department-in kuthna­thawktute hlawk thama thil chintir an uar a, a hralhna lam thlenga an buaipui mai kha thil kalphung lo tawp leh department dang khawih zawk tur a ni.

Kum 2002-03 vel khan Delhi khawpui a horticulture lam tharchhuah buaipuitu, Mizorama MIFCO-te pawh sum rawn petu ‘Consortium’ pisa-ah kan leng a. An CMD (chairman leh managing director nihna chelhkawp) IAS pachal khan MIFCO chu pawisa an pek dawn tawh loh thu a lo sawi a. Theitui sawrna khawl leina atana an sum pek kha Gypsy leh chhuatphah lei na’n an hmang niin a sawi. Chuti vel mai mai chu kan ni fo.

Chu pisa-a kan lenna-ah chuan Sikkim kuthnathawktu intel­khawmin cooperative society an din a, theitui siam leh a funna (packaging) thawktu atana mithiam awmna company nena an thawhho dante min hrilhfiah a. An theitui siam min pe bawk a, a tui a, an packaging pawh a changkang khawp mai a. Kuthnathawktu tam takin leirem rapin dinchhuahna atan an hmang tih min hrilh bawk a. Rualawh a na khawp mai. Mi state-in an tih theih hi kan tih ve theih ngei a rinawm a. Chumi lam hawi a ngaihtuahna seng tak tak chu awm ve ila chuan khitah kan thleng daih tawh pawhin a rinawm a ni.

Covid-19 hrilen vang lai a MIZOFED leh Horticulture depart­­­ment tangkawpin Serchhip leh khaw dang thenkhat aṭanga kuthna­thawktute thlai tharte an buaipui anga buaipui rengtu tur, Mizoram pawn thlenga hralh theitu tur hi an awm a ngai a. Kuthnathawktute’n marketing cooperative society dinin a sawng­bawl tura thiamna (expertise) nei company nen thawk hovin a hralhna an buaipui thei nghal ang a, Mizo kuthnathawktute hian share hi 51% tal hum sela. A nih loh vek chuan Commerce and Industries hian tihtak zetin buaipui tawh teh se.

Kuthnathawktute thlai leh thei tharchhuahte hi chhe hma em em mai a nih hlawm avangin a lo dahthat lailawkna tur kudam (cold storage/warehouse) a ngai ngei ngei a. Hei hi kan ngah tawk phawt chuan Bagha sumdawnghovin an duh duhin kan kuthnathawktute an chingphar thei tawh lovang. A dawt lehah chuan a ngai ngai a kan tharchhuah hralh hi a uiawm lutuk. Sawngbawl theih chi hi chu sawngbawl ni sela, chu hna chu Commerce and Industry department kut a ni.

Kawlphetha kan neih dan en hian thilsiam chhuahna lian tham kan din thut thei lo mai thei e. Thil siam chhuahna (industry leh processing unit) lian tham kan la din thei lo a nih pawhin kan kuthnathawktute tharchhuah leh ramngaw hausakna an lak chhuah (forest product) tal sawngbawlna tur tenau deuh (small scale unit) tal hi ngaihtuahsak an ngai a ni. Chumi em em pawh tihsak thei lo sorkar hming pu ve si chu an zak hle tur a ni ang.

Kan kuthnathawktute tharchhuah leh ramngaw rahchhuahte hi a theih hram chuan a nih ang anga hralh chhuak lovin sawngbawl phawt ni rawh se. Chutianga kan kalpui chuan a sawngbawltu (khawl hmang leh hmang kher lo pawhin) khan hlawkna an lo tel ve dawn a. Chu bakah chuan a hlutna a belhchhah (value addition) a ni dawn bawk a, chu chu kan ram leh mipui tan a tha em em a ni. Hralh hma a dahthatna a nih bakah mi tam tak tana thawh tur a siam (employment generation) hi hmuh hmaih hauh loh tur a ni.

Sorkar hi engkima a inrawlh ai chuan a inrawlh loh hi a tha zawk fo tih kan hria. Chutih rual chuan kuthnathawktute tana kawng sialsak (facilitate) hna hi chu a tlanchhiatsan thiang lovang. Buh leh bal, thlai leh thei chin tur hrang hrang kuthnathawktute lo kawhhmuh tawh thintu, inthlanna a an tlin theihna atana hetiang zawnga kuthnathawktute beng hriata lo sep rawtui thin tawhte hian sorkarna an chan hnu hian an tihtur hi hlen ve tawh teh se.

Pawi em em mai pakhat chu Mizoram Liquor Prohibition Rules, 2022 an siam dan kha a ni awm a sin. Kan ram hruaitute leh sorkar thuneitu liante hian hmathlir (vision) thui an neih lohzia a lo lang leh pek a. Champhai leh Hnahlan a chengte grape tharchhuah aṭanga ‘uain’ siam phalna chauh mai an chhawpchhuak a. Kan rama thlai leh thei tharchhuah zawng zawng aṭanga wine siamchhuah phal theihna tur huapzo turin kha dan tesep kha han duang sela chuan kan kuthnathawktute tharchhuah dang – lakhuihthei, dragon fruit, kiwi leh a dangte aṭang hian wine an siamchhuak thei mai tur hi a ni a. Kan thlir tawi lua deuh chu a ni e.

Kumin kum tawplamah kan inthlang dawn a. Ram hruaitu hma­thlir (vision) thui tak nei kan mamawh a. Kohhran emaw pawl lian deuh hlauva khur zawih zawih reng tur ni lo, Mizoram leh a micheng, a bikin kuthnathawktute hlawkna atan chuan thutlukna huaisen siam ngam thlan chhuah a ngai tawh a nih hi. Tute mitmei ven avang ringawt a hmasawnna thawk thei lo leh kuthnathawktute lama tang ngam lo hruaitu hi he ram leh mipuiin an mamawh loh ber an ni.