Guest writer
HC Vanlalruata
Robin Hood
thawnthu chhiar tawh chuan dân pâwn a hnâwl a nih hnu a, a inthupna atana mit khuh theihna lukhum (hood) khum a chin tak dan te kan hria ang a, sap ţawngah hian ‘hoodwink’ tih a awm a, chu chu mit tuam sake emaw bum/tihder tihna emaw a ni bawk. The Mask of Zorro film entute chuan thuneitute a hmachhawn dawnin Zorro khan a hmai a thup thin tih kan hria a. Wild West (cowboy) film entute chuan dân pâwn a hnawlte’n pawi an khawiha dân an bawhchhiat dawnin hmui an tuam ţhin tih kan hria. Engemaw hunlai khan Mizoramah pawh hmaituam chunga mi ina lut a pawikhawih ţhin an awm a, mipui kan ralţi hle a nih kha.
Khatih lai khan sorkar a mangang hle a, Police lam pawhin hmai/hmui tuam an khap hial a nih kha. Tunah erawh chuan hun a lo dang ta a; hripui a léng a, hripui laka kan him na’n leh hri kai kan lo nih palh a midang kan kaidarh lohna atan hmai kan tuam ngei ngei hi a lo ţul ta zawk niin min zirtir ta hlawm. Hmai tuam khap hun aţangin hmui/hmai tuam loh khap hun kan lo thleng ta a ni satliah mai lova, hmai tuam lo chuan pawisa kan chawi ta hmiah hmiah mai a. Hripui lèn hnu hi chuan lockdown leh mask hi kan sap ţawng thumal hman rim ber a lo ni ta hial a ni.
Hmui tuam chungchang, hripui inkaidarh a ven leh ven loh chungchang hi keini mi naran ngaihdan ni lovin, mithiamte pawmdan leh sawidan ka’n tarlang ang a. Covid-19 hripui hi tunhnai maia khawvelin a hmelhriat a nih avangin, damdawi lam mithiamte pawh an ngaihdan a la in ang tláng vek bik lova, boruaka léng chi hri a ni lo an tih hnu-ah boruakah a léng (airborne) ni awma sawi hi hnial fak theih a ni lo, an ti leh tawh a. A damdawi an la hmuchhuak lohva, he hri laka invenna damdawi hmuhchhuah tumin an bei mek hlawm a ni.
Khawvela damdawi lam mithiamte pawh an ngaihdan a in ang vek lo kan tih tawh kha. Chuvangin hriselna lama khawvel puma mawhphurtu leh thuneitu World Health Organisation (WHO) leh India sorkar hnuaia helama thuneitu leh damdawi thiamna lama thutlûkna siamtu Ministry of Health and Family Welfare (MoHFW) pawmdan hi kan tarlang mai ang chu.
WHO leh MoHFW in tihtur leh tih loh tur a tarlan zinga Covid-19 hri kai lohna tur atana pawimawh ber a an sawi chu - “The best way to protect yourself against the new coronavirus is to keep at least 1 metre away from others and to wash your hands frequently and thoroughly. It is also beneficial for your general health to maintain a balanced diet, stay well hydrated, exercise regularly and sleep well. To protect yourself, make sure you clean your hands frequently and thoroughly and avoid touching your eyes, mouth, and nose,” tih a ni. (He hripui lama mahni inhumhimna ber chu, midang nena metre 1 (feet 3) tal a inhlata awm leh, fai leh kim taka kut sil a ni a. Ei tur ţha inbûk táwk taka ei a, tui in tam, hunbi dik taka insawizawi leh mut ţhat hi a hlawk hle bawk a. I invenna atan chuan i kut kha kim leh fai takin sil reng la, i mit, ká leh hnar khawih lo hram ang che, tih mai a ni.) Hei hi WHO leh MoHFW-in Covid-19 hripui laka invenna atana mipui mimir tihtur atana an ngaih pawimawh ber chu a ni tawp mai.
Hmuituamna/hmaikawr (mask) hman chungchanga WHO thuchhuah chu – “People should NOT wear masks when exercising, as masks may reduce the ability to breathe comfortably. Sweat can make the mask become wet more quickly which makes it difficult to breathe and promotes the growth of microorganisms. The important preventive measure during exercise is to maintain physical distance of at least one meter from others,” tih a ni leh. Hemi awmzia chu insawizawi laiin hmuituamna vuah loh tur a ni a, thâwk a ti nuam lo thei a. Thlan (sweat)in hmuituamna kha rang taka tihuhin thâwk a tih harsat bakah, natna hrik (microorganism) a insiamtir vak thei. Insawizawi laia pawimawh ber chu midang nena inhlat hi a ni.
Hei bakah hian hetiang hian an chhuah zu nia - “WHO mentions some potential harms and disadvantages of the use of face masks by healthy people in the general public. These include increased risk of self-contamination due to manipulation of a face mask, potential self-contamination if non-medical masks are not changed when soiled or wet, potential headache or breathing difficulties and a false sense of security, leading to potentially lower adherence to other critical preventive measures such as physical distancing and hand hygiene,” tiin. A tlangpuiin han sawifiah ila - vantlâng zinga mi hrisel pangngai-in hmuituamna an vuah hi a pawiin ţhat lohna a nei thei a. Hmui an tuam tlat avangin eng hri emaw anmahni leh anmahni an inkai palh theihna a sâng a, a bik takin an hmuituamna kha a huh emaw a balh emaw hnu a an thlâk nghal vat loh chuan, lu na leh thâwk harsatna a thlen theih bakah, hmuituam avanga him ta riauva inngaihna an rilru-ah tuhin, chu chuan invenna atana pawimawh - midang nena inhlat leh kut fai leh tihthianghlim lam a hlamchhiah tir thei a ni.
India sorkara MoHFW chuan sakhaw biakna hmun, chaw dawr, pisa leh thil zawrhna hmunpui (shopping mall)-ahte chuan hmui tuam ngei ngei tur a ni, tiin kâr kalta mai khan hriattirna a chhuah a. Ramdangte tihdan i lo en teh ang :- United States a hri venna lam thuneitu Centre for Disease Control and Prevention (CDC) chuan mipui punkhawmnaah chuan, puana siam hmuituamna vuah tur a ni a, mahse, damdawi lam hnathawkte hmuituamna ang chi chu vuah loh tur a ti. UK sorkar chuan in/hmun inhung phui (enclosed space) chhunga pungkhawmte chuan hmuituamna hi vuah ngei a him a ti a. Scientific Advisory Group for Emergencies (SAGE) chuan hripui vei mekin hmuituamna a vuah chuan midang kaichhawn a harsa niin a sawi.
Spain sorkar chuan mipui punkhawmna, midang nena inhlata awm hleih theih lohna hmunah reng rengah chuan, hmuituamna vuah hi ngei ngei turin a ti a. Mahse, naupang kum 6 hnuailam leh thawk kawnga harsatna neite chu a ngaihhnathiam thung. Germany-ah chuan an chenna bial a zirin mipui zin veivahna lirthei a an chuan emaw, dawra thil an lei emaw-in hmuituamna vuah tur a ni, tih a ni. Singapore-ah chuan mi reng reng an chenna in chhuahsana mipui mimir chuanna lirthei emaw, dawrpui a an kal emaw-in hmui an tuam ngei tur a ni tih a ni a. Insawizawi a an tlan lai chuan an vuah lo thei thung ang. South Korea-ah chuan mipui vantlang veivaihna lirthei (public transport) emaw taxi emaw a an chuan phawt chuan hmui an tuam tur a ni tih a ni.
Kâr kalta mai khan nu pahnih, an hmel en mai chuan upa lutuk phei chu an la ni lo nà a, naupang lo tak tawhte hi Salem Venga Mualpuikawn (helaiah hian Police leh LLTF te chhun-zan zawma an duty-na hmun a ni a) aţangin Venghnuai lam panna kawng chhovah an rawn chho dun a. An èm phurh a khatin a vûm mai pawh ni lo, a chunga an chhuan belh leh han hmuh kha chuan, an phur kha a zang zawk zawk lovang tih hre turin BA pass a ngai hranpa lo. Phurritin hah em em mahsela, duty-te awmna hmun an kal pelh hnu lawk, an la hmuh phak lai a nih avangin hrehawm tiin thawk harsat (in lang) mahse an hmuituamna an phelh ngam lo. An chawhmeh phurh an hralhna aţanga an hlép tur tlemzia ngaihtuahin Rs 100 an chawi palh hlauh chuan, an châwm an hrai an fate’n chaw an nghei hial thei tlat a ni!
Thil reng reng hi hleihluak taka kalpui hi a ţha lo hrim hrim a. Mi harsatna leh dinhmun hriatthiamsak ţhinte hi mi changkang nihna zawk a ni. Tunlai a kan duty tam tak hian hmuituamna vuah a pawimawh chhante hi an hre kilh kelh lo niin a lang a, an hotute’n hmui tuam lo chu Rs 100 chawitir zel tur tih bak ‘hukum’ (thupek) an pe hranpa lo pawh a ni mai thei e. Dawrtu pawh nei lo, dawr chhung daiha lo ţhute pawh an hmui an tuam loh chuan an chawitir zel tihte an sawi zu nia! Insawizawi emaw hah taka kal leh rit phur thlenga pawisa kan inchawitir hi chuan WHO leh MoHFW duhdan kan kalh zawk tihna a ni.
A nihna takah chuan khawvel mithiam tam ber leh WHO leh MoHFW-in he hripui laka mihring/mipui himna atan leh hripui darh thei venna atana a dah pawimawh ber chu hmuituamna vuah a ni tlat lo. Puipùnna leh vantlâng punkhawmna hmuna midang nena inhlata awm a ngai pawimawh em em a, mihring hi feet 6 vela inhlat a nih loh vek pawhin feet 3 aia inhnaih lova awm a pawimawh ber a. Chumi rualin fai taka kut silfai ngun bakah kut thianghlim tawk lova hmui, hnar leh mit khawih loh hi hri kai tur venna atana pawimawh em em a ni. Hmui tuam hi a pawimawh lo a nil ova, a pawimawh ber lova, pawisa tuakna atan kan hmang ta mai anga ngaih theiha thil awm ta hi a pawi hle zawk a ni.