Guest writer
HC Vanlalruata
SORKAR HNATHAWK NAWRH
Lehkhathiam tak takte, thiam sang lutukte, thiam vak lo leh high school pawh zo lo thlengin an duh ber chu Mizoramah chuan sorkar hna a luh a ni a. Mi zawng zawng chu an ni kher lo a nih pawhin za zela 99 dawn hi chu sorkar hna a luh duh an ni. Tuma huatthu kan sawi em lovang a, Police silai keng zinga a hna hniam ber constable an lak dawn pawhin master degree nei za rual an intlar thin tih kan hre vek.
Hman deuh khan kan nau pakhat, phairam zirna in tha taka M. Tech. zir chhuak pawhin university/college vela zirtirtu hna bakah hna hrang hrang a dil a. A hna dil zingah LDC pawh a tel a. “Master degree satliah aia indahsang ve si chu peon/chowkidar hna hmuha tirhkual nih em em hi chu ka chak lova, a dang chu sorkar hna a nih phawt chuan ka thawk hreh lo,” tiin min hrilh. Sorkar hnathawh hi Mizoramah hian lukhawng a nei bik leh zual a ni awm a sin.
Mizoramah hian sorkar hnathawkte hian hamthatna an dawng nasa em em a. UPSC-a civil service leh central service kan tih maite a Mizoram mite rei tak kan luh tak loh chhan pawh hi a bul ber a nih loh pawhin chhan lian ber zing ami chu state civil service leh a danga lutte dinhmun that uchuak em em vang hi a ni ang tih hi Luka ziak tluka pawm ngam niin a lang. Mizoram sorkar hnuaia hnathawk nih hi a nuam em em a ni.
Central service mi pakhatin a sawi ka la hriat reng a awm. “Mizoramah kan lo chhuak a, Ministry a kan dinhmun ai a rahbi khata sangah min dah a. Lirthei lah chu department kan chan tam poh leh kan kawl tam mai a. Delhi-a kan chhuk leh chu a ngai bawkin cheng nga thir hum thlan dup chungin DTC (Delhi Transport Corporation) bus kan nghak leh mai,” a ti. Union Ministry a Secretary meuh pawh khuan helaia kan officer-te ang hian lirthei anmahni pual ang rengin pakhat pawh an lo kawl lo niawm tak a ni. Hei hian Mizoram sorkarin a hnuaia hnathawk officer-te a duat (sual) zia a tilang chiang hle awm e.
Sorkar laipui emaw state dangah emaw an thawh chuan, Mizo officer-te hian nuam an chen thei tawh lo a ni mail ova, income tax tam tham tak an chawi lawih lawih reng mai a. Mizoramah leh tlangram (tribal/schedule area)-ah chuan an hlawh pumpui kha (provident fund a dah leh an puk rulhna tih loh) an hawn vek thei a. Lirthei kawl piah lamah an duh thalin nuam an chen a, an inhaivur hmiah hmiah thei a. Anmahni emaw an chhungte an dam lohvin pawisa chawi ve ngai lovin an inenkawl a, a senso chu sorkarin a tumsak mai a ni.
A nihna takah chuan sorkar hna an thawhna atana pawimawh zawng zawng chu sorkarin a tumsak vek a ni ber a, an pentui thleng hian sorkarin a leisak zu ni a! Kan thianpa Police officer-in a naute hnenah an chunga sorkar thatzia a sawina-ah, “Hlawh tha tak a pek bakah che u, in uniform man leh a sukna mante a tum che u a, in pawnthuah a tum bakah che u, in pawnthuah telna tur hrui thlengin a tumsak che u a ni,” a tih kha ka hre reng thin.
Mizoram sorkarin a hnuai a a thawkte a duat (sual) nasat luat avang hian civil/central service a luh ai chuan state service a luh hi kan tum ta vek a ni ber mai a. State danga awm a, income tax chawi bawk, lirthei kawl loh bawk leh inkhuahkhirhna hrang hrang bakah nuam tawl theih loh ai chuan Mizorama thawh hi an thlang vek ngei ang. MCS leh MPS te phei chu an thawh rei hnu-ah IAS leh IPS an ni leh thei tho bawk si nen.
Chutiang khawpa mi zawng zawngin an dinhmun kan it rawn a, tam tak phei chuan kan itsik hial awm a sin. Mi ramah chuan hausak duh chu an sumdawng mai a, a nih loh leh industry lian tak tak an thluak leh tha leh zung hmangin an din a. Mizoramah erawh chuan sorkar hnathawk, thlakipa hlawh la hausa tawntaw te, hausa em emte, hausa ve thawkhatte kan kawl tam mai a. Mizorama Mizo zinga hausa ber berte zingah sorkar hnathawk tam tak an tel a ni tih hretu chu a chhunga cheng mipuite hi kan ni.
Department thenkhat mawm zual deuh an awm a, mawm ve tho an awm bawk. Department mawm lem lova ngaih, a sorkar hnathawkin a zir (zir loh) avanga mawm taka siam theihte a awm bawk. Ram hruaitu minister leh MLA te hlawh pung tam lutuk sawisel a kan titihonaah kan thianpa pakhat, officer chuan, “Kan minister leh MLA te hi mipui rawngbawltu tura inpe an nih angin an hlawh leh hamthatna an insiam hi a tam ka ti ve tho. Mahse, kan minister/MLA 40 rualte kum khat hlawh belhkhawm ang zat vel hi chu engineer pakhat pawhin hna pakhat a vilna-ah a ei daih ang,” a ti. A dik thui viau awm a sin!
Tunah hian Mizoram sorkar hnuaia thawk pawlte inzawmkhawmna pawl, Federation of Mizoram Government Employees and Workers (FMGEW) chuan kan lo rin lawk ang ngei-in inthlan kum, kuminah nawrh an tintuah leh ta a. Ram hruaitute nak nem lai tak leh a dek hun hi an hre em em mai a ni. Chubakah rawng an bawlsak mipuite an ngaihtuah reng reng lova, anmahni hamthatna, hlawh pun leh an dinhmun siamthat chhoh zel hi an thupui ber a ni tawp mai.
Mizoram sorkar hnuai a thawkte hian central pay commission hlawh bituk ang zel hi an dawng a; a nihna takah phei chuan Mizoram sorkara thawk tam tak hian sorkar laipui a thawkte hlawh ai a tam an la (income tax chhut tel lo pawhin) an tih chu. Central Pay Commission hnuhnung ber rawtna sorkar laipui-in a paw manga a hnuai a thawkte ‘dearness allowance’ (DA) a pek ang diak dik pek hi tun dinhmunah sorkar sum dinhmunin a tlin lo tih a chiang a.
Hnam sipaite rammut lai a, an hotu pakhatin, “In duh zat zat arsi bel ula, keimah ka thu ber ang,” a tih ang deuh khan an duh zat zat hlawh hi lak tum mahse, a hlawh petu-in a pek theih bak a nih chuan a ho khawp ang. Central Pay an zawm miau avangin an thil ngiat hi an ‘chanvo’ angah an lo ngai a nih pawhin hnial emaw sawisel sak kan tum hranpa lo. An hlawh petu tur ber sorkarin hlawh pek tur a neih miau loh chuan an hlawh atana pawisa thawh belh hi mipuiin kan ba lo. An hlawh hi mipui sum aṭanga pek, mipui chhiah chawi tlingkhawm aṭanga an dawn a ni miau mai.
FMGEW hian DA pung (central sorkar hnathawkte anga) lak bakah hian an pension hun hi kum 60 an tlin ni lovin kum 62 an tlin hunah ni se tih an ngiat bawk. Hei phei hi chu a zahthlak tawp. India sorkar hian ‘professional’ a a pawm ukil aṭanga judge a kai chhote hi kum 65 a pension turin ruahmanna a siam a. Doctor (professional tho)-te kum 65 a pension turin a ti a. Professional bawk college leh university zirtirtute chu chutiang bawkin, Mizoramah chuan sorkar college a thawkte leh doctor-te chu tun hnaia thutlukna siam angin kum 62 a pension tir an ni. Sorkar hnathawk zawng zawng tan ruahmanna a siam lo. Professional ho bik tan chauh a ni.
Mizo nawlpui pawh ni lo, lehkhathiam pangngai tak tura ngaih kan sorkar officer insuihkhawmte pawh hian anmahni hamthatna tur atan chuan thil hi an chik peih lova, an hamthatna tur chu mawi leh mawi lo pawh thlu lovin an nawr chiam zel mai chu a ni a, a hahthlak ngawt mai. Mahni hamthatna turah chuan tumah hian khua kan hmu lova, zah pawh kan hre hek lo. A hun taka hlawh lak an tih phei hi chu an sawi ngam zawk!
Sorkar emaw company emaw hian a hnuai a thawkte chu a hun takah (thla tawp ni hnuhnung ber emaw thla bulah emaw) a pe tura ngaih a ni a. Pe ngei sela chu thil dik tak leh duhthusam chu a ni. Mah se, a hun taka hlawh pek ngiattute hi a hun taka pisa thleng leh a hun taka bang an tlem a sin aw! Sorkar duhdan leh dan dinglai pela an mimal thil ngaih pawimawh – inneih, man hlan, mitthi vui, lungphun, inkhawmpui, kohhran leh pawl committee thutkhawm tih vela chawlh la si lova an kal thinte hi a tam ber chu an zak map lo.
Department a dinhmun pawimawh tak chelh, zing dar 9 emaw dar 9.30 a sorkarin pisa thleng tura thupek a chhuah thin zawm lo hi keini ve mai mai pawh hian pisa kan dawrin kan va tawng hnem tak em! Chawlh la si lova nileng a pisa kai ta lote, chawhnu lama pisa thleng chhet chhet chauhte, chhun dar 12 vela lo thleng chher chher chauhte leh chu aia hma hreta dawr theihte hi kan tawng hnem lutuk. He’ngho hi chuan a hun taka hlawh lak an phut chuan sorkar hun bituka thlen leh haw hun bituka haw an zawm ve a ngai ang. Tlai lama dawr dawn pisa ban hun hma a lo haw duak sorkar pisa hi an tam em em bawk. Zep thu a cheng lo.
Mizoram sorkar hnathawk, hlawh tha tak la a, duat namen lova sorkarin a duatte hian thi an ngiat dawn hian a der tal pawha zak ve deta phut ve zek nei se a tha hle awm e. Mahni han insawi ve ta mai mai ila, company (trust) pakhatah a nghetin kum 22 ka thawk ve a. Ka hlawh lak ve zat kha Mizoram sorkara hna sang ve pawl hlawh pawh pha hauh lo a ni chungin ka thawh zat ka ngaihtuahin ka inthlahrung hle thin.
He thil kan sawi chhan hi Mizoram sorkar hnuai a thawkte itsik leh thik lam a ni lo. Hlawh tha tak nei chunga sorkarin a behbawm pe tel a a duat (sual)zia an hriat theihna atana sawi kan ni. Kan sorkar hnathawkte hian heti zawng hian ngaihtuah se a that hle a rinawm – ka hlawh leh sorkarin hamthatnate, hna ka thawh theihna atana thil min ruahman sak zawng zawngte, kan nupui/pasal leh fanaute tana sorkar inhuamna rul zo tur leh kan rawngbawlsak mipuite tana tangkai taka thawh hi kan thupui ber tur a ni – tiin. “Ka hlawh let a tam pawisa leh hmasawnna hi rawng ka bawlsak mipuite tan ka thawkchhuak,” han ti phei se la chuan a va lawmawm dawn em!
Chutiang hun chu lo thleng sela chuan, mipui zawk hian, “Sorkar hnathawkte hlawh hi pun ni se, an hamthatna pawh tihpun ni rawh se,” tiin sorkar hi kan nawr zawk mai dawn a ni.