LARSAP THUSAWI

Mizoram hian larsap engemaw­zat kan nei tawh a, a chang phei chuan an inthlak zingin kan nei mawlh mawlh mai a, sorkar laipuiin a duh loh larsap a paihna hmun (dumping ground) a ni hawt e, tiin an sawi hial a nih kha. Chutianga tam takin an sawi lai chuan kan larsapte hian thudik leh thutak hi sawi fuk fuk an ching a. He ram neitu Mizoram hruaitu leh hnathawkte ai hian min hmangaih zawk ta emaw ni tih rum rum chang a awm ta fo mai.

Tuna kan larsap hian tun hnai-ah a ngaih pawimawh tak tak tih lang chiang tak chu vawi hnih zet a sawi chhuak tawh a. Kan larsap hmasate pawh khan kan khawtlang nun leh sorkar kalphung leh hmasawnna hna kalpui danah an duhkhawp lohte an lo sawi chhuak fo tawh a. Thenkhatin an huatphah a, ṭhenkhat erawh chuan dik an tih thu an sawi thung. Kan larsap hlui pakhatin sorkar hnathawk thenkhat a hauhna a, “In hna ni lo zawng zawngah in inhnamhnawih a, in hna chiah in thawk lo,” tih leh zirtirtu thenkhat - ‘you are not teachers, but cheaters’ a tihte kha chu a tuartute khan a hunlai chuan an ngai haw khawp a, mahse, a dik viau a ni.

Tuna kan larsap Dr Hari Babu Kambhampati hian tunhnai khan Khawzawl a tlawhin sorkar hnuaia contract thawktute leh hna viltute chu Mizoramah fur ruahtui tlak hun chhung a rei tih leh hnathawh hun a tawi tih hre reng chung si a insiamrem tum lovah a puh a. An hriat reng sa chunga chhuanlam tling lo chhuanlam siam a, hna zawh hun tur bituk chhunga an zawh hman loh thin avanga mipui tawrhna thleng thin chu a kamkhat a ni.

Tunhnai-ah Mizoram chhunga kawngpui engemawzat sial a, enkawl zui a, thawmthat hna thawktu Border Roads Organisation (BRO) hotute hnenah he thu hi a sawi nawn leh a ni. A tawngkam, sorkar thuchhuaha an tarlan dan hi a ngai ngaiin i chhiar teh ang –

“BRO te a kawmnaah hian Governor chuan Mizoramah hna­thawh hunchhung a rei lo tih chu tlang hriat a ni a. He hnathawh hunchhung rei lo leh harsatna awm thei zawng zawng te hi project siam dawnah sawifiah, a bilh tel vek a ni a. Heng zawng zawng chhut lawk sa vek hian Project thawh zawh hun tur hi siam a ni thin a ti. Governor chuan Mizoramah chuan project te kum 2 atanga kum 3 thawh zawh tura siam te chu kum 5, kum 6 leh a ai a reiah te zawh a ni fo thin a.

“Hei hian project thar awm tur a lo dan bakah mipuite’n an chhawr tangkai hun tur aia tlaiah an chhawr phah fo a. Thil fello tak a ni a, hmasawnna ruhrel dintute hian mawh­phurhna pawimawh tak an nei hi an hriat chiana, an hnathawh tur te pawh a hun takah thawh zawh dan kawng an hmuhchhuah a ngai a ni a ti.”

Hemi hma lama Khawzawl a tlawhna a a thusawi nen hian a inang viau na a, sorkar thuchhuah bawk hian i’n tuihnih teh ang - “Governor chuan kawngpui lai leh hmasawnna ruhrel khawih mek te chu a hun takah thawh zawh a pawimawh a ti a. Project pakhat thawh rei lutuk avangin project tha tak tak tam tak kan chan thei a. Hetiang thil kan tih fo hian beneficiary te chanvo kan hup bet tih kan hriat a ngai a ti. Mizoramah hnathawh hunchhung a tawi tih hi Kan hriat na a rei tawh a, he thil inbumrotir loh dan zawng si lo a, chhuan lam atan kan hman reng hi a fuh lo a, hmasawnna kawngah hei hi thanmawh bawk a ni a ti.”

Kum 1987 February ni 20 khan Mizoram chu state puitlingah hlankai a ni a, heta tang hian larsap (governor) hi kan nei tan a. UT kan nih lai (1972-1987) khan Lt. Governor 6 nei hmanin a hnuhnung ber Hiteswar Saikia kha state kan nih tak khan larsap atan kan chhawm nghal a ni. State a hlankai kan nih hnu hian larsap hi kan ngah hman khawp mai a. Kum 36 chhungin larsap hi 15 zet kan nei tawh a. Mizo pakhatmah an la awm lo thung.

Kan larsap hrawn tawh tam tak chu hmingchhe lem lova Mizorama an rawn awm hun hman zawh hram leh India Constitution-in an mawhphurhna a pek tihpuitlin hram tum chauhte an ni a. Chutih laiin thenkhat erawh chu Mizoram leh mipuite tana thahnemngai tak tak, an rilru tak taka Mizoram leh Mizote hmasawnna duh leh vei an awm bawk a. Chutiangho chu an zin taima-in a hmunah thil an zir peih a. Constitution-in thuneihna tak tak a pe lo chung pawha Mizoram leh mipui tana a tha zawnga an theihna hman hram hram tumte an ni.

Political science zirlaite chuan kan hria ang a, larsap hi India president ang thova thuneihna tak tak nei lo a ni a. Thuneihna tak tak chu central leh state sorkara Cabinet (Prime Minister/Chief Minister kaihhruai) kuta awm a ni a. A chhan chu mipui thlan leh thlan loh an nih vang a ni ber. Ram hruai hna tak tak thawk tura kan thlan chhuahte hi mipui hmakhaw ngai tak tak tur leh mipui laka an mawhphurhna hlena an tana thawk tura ngaih zawk an ni a. Chu chu Constitution-a Parliamentary Democracy-in a ken chu a ni.

Tuna kan larsapin a sawi ang hi mipui thlan kan sorkar hrawn tawha mawhphurtute’n an sawi chhuah kan la hre khat hle mai a. Thawhlawm thawh tam lampang sawi uar em em kan kohhran puipate’n pulpit atanga ‘tangka ngainat hi sual tinreng bul a ni’ tihte leh ‘duham chu milem biakna a ni’ tih min hrilh khat ta em em ang mai hi a ni awm a sin! Mipui hian thil kan chik a, kan ngaihtuah chian a ngai ta khawp mai.

He Mizoram, Kristian ram inti ngat, kan ram hruaitute pawh an lawina kohhranah chuan biakina hmun thianghlim leh zuala ngaih pulpit dawhsana chuangkai theite bakah kohhran hruaitu (Upa) nihna chelhte thuawih takte chenna ramah hian enge kan dinhmun chu le? Hna thawk tha lote hrem ngam lo leh hnathawk thate duhsak thei lo hruaitu leh sorkara thuneihna chelhtu kan nei reng mai hi kan thanmawhbawk lian ber chu a ni chiang bang mai.

Kan larsap sawi ang hian Mizoramah ruahtui a tamin fur hun chhung hi a rei em em mai a. Hna thawk tak tak thei tura hun (working season) kan neih hi a tam ber tumin thla 5 vel chauh a ni. A chang phei chuan ruahtui a tlak hma leh a tlak rei chuan thla 3 chang chang chauh te hnathawhna hun a awm thin a. Hei hi thil thar a ni lova, pawl 3 zir thleng lo pawhin kan hriat sa vek a ni. PWD leh an hnuaia thawk contractor-te Ministry of Road Transport and Highways thuneitute leh an hnuai ami NHIDCL leh a dangte leh an hnuaia contractor-te pawhin hei hi an hre vek.

Fur ruahtui a tlak tlem chhoh tan tawh hun hi September emaw, October thla emaw a ni tlangpui a. Kum danglam bik tak a nih loh chuan November thlaah chuan khua a hul tawh. Fur rei leh rei loh chang chu a inang lo ngei mai. Mah se, kan ram hmasawnna hna, a bikin kawngpui siam leh a awmsa siamthat hnathawktute hi chuan ruahtui tlem tan emaw a tlak tawh loh huna hna thawk nghal phat thei tura lo inringa lo inpuahchah (mobilise) lawk hun chu an hre ngei ngei ang. An tum hauh lo hi a thinrimthlak lai tak chu a ni. An kumtin tihdan a ni miau mai a.

Hmanah khan PWD enginee­ring-in-chief pakhat chuan a nihna a chelh hlimin chanchinbumite hnenah Mizoram PWD thar a siam dawn thu sawiin hna thawh theih hun (working season) a intan ni chiah (a sawi dan takah ‘day one’) atanga bung nghal chat thei tura an inbuatsaih tawh tur thu a sawi a. Mah se, rei pawh a E-in-C hman lova, a hna atanga chawlhtir (suspend) chawpchilh a ni. Mizoram sorkar hian ‘MPWD thar’ leh din tum bakah din tumtu pawh an duh vak lo a nih a rin theih rum rum mai. Chhuanlam erawh an nei ngei ang.

Mizorama hna thawh theih hun leh thawh theih hun bakah, thawh ve theih hunte hre chunga UT kan nih atanga kum 51 a liam hnu, state puitling, mahni inrelbawl ve tak tak kan nih atang pawha kum 36 a liam hnu hian helamah hian pianthar chu sawi loh, harh tharna kan la nei lo hrim hrim. Kan larsap sawi ang chiah hi kum 50 chhunga kan kal dan a la ni ta ngar ngar zawng a nih hi. Mah se, hemi kawnga mawhphurtute hi an la zak miah lo a nih a rinawm. A chhan chu mipuiin inrinsiak ang u.

Kan larsapin a huna hna zawh loh chungchang hi a sawi na hle a. A sawi dan takah hian kum 2 atanga kum 3 a zawh tura bituk leh zawh theih tura ngaih kum 5 leh kum 6 bakah a aia rei-ah pawh la zawh loh a nih thin thu a sawi a. Hetiang hi chu kut zungtang leh ke zungtang nena belh kim mai theih loh khawpa tam a awm. Mizorama hna thawh tam ber zawk hi a hun tiam chhunga zawh hman loh leh zawh theih loh deuh vek a ni zawk awm a sin! A huna an zawh ngai meuh loh chhan hi a thling baw hawkin i sawi ang aw.

Mizoram sorkar hnuai, a bikin hna lian tham PWD hnuaia thawkte hi tunhma atang khan lo chhut vek mah teh u; hna thawk tha leh a hunbi tuk chhunga zo aiin a huna thawk zo lote’n duhsak leh duat an hlawh zel tih in hre mai ang. Tha taka hna thawk a, a hun bituk emaw a aia hma emaw a hna thawkte lakah chuan ‘mantang’ ei tur a awm ve lova. Thuneitute tan anni ang chhawr hi a hlawk lo. Hnung thak hiahpui atana thlanawm loh tak an ni.

Anni ang chi mi tlemte ai chuan hna an pek thawktu, a huna zawh hman loh chhan chhuanlam siam thiam em em kha an duh zawk zel a. Hnathawh hun chhung pawhsei a nih chuan schedule of rate (SoR) a pung ngei ngei a, a tira sum sen tura ruahman (estimate) kha a let engemaw zata siam pun belh (revise) a ngai a. Chutianga vawi hnih/ khat mai ni lo, vawi 3 vawi 4 leh vawi 5 tala siam pun belh a lo nih chuan a thawktu contractor a hlawk uchuak a, a hna viltu a hlawk leh zual em em bawk.

Dan kan zawm dawn chuan mipui hmasawnna hna thawk tha duh lote leh inremna bawhchhia a, sum tam zawk dik lo taka hmuhna atana a huna thawk zo duh lote chu hrem a, hnathawk thei tawh lo tura phuar (black list) tur an ni a. Mah se, chumi letling chiah chuan kan kal mek lawi si a nih hi. Hei hi tihtawp nghal a nih tawh loh chuan Mizo ngei, thuneihna chelha mipui sum khawihtute hian kan larsap (Mizo ni lo leh he rama inbengbel lo tur) ai hian kan ram leh hnam hi an hmangaih lo zawk fe tih mipui hian i hre chiang tawh ang u.