NEITU NEI LO MIZORAM

Mizoram hi kan hla phuah thiamte’n an chawi vulin an dah sang thiam em em mai a. “Chawrpial run i iang e,” te an ti a. Thangthar thu ziak thiam vanga lar pakhat chuan Mizote chu hnam ropui takah a chhuah bawk a. “Hnam Ropuitute U, Tho Rawh u,” tiin Mizote nasa takin min fuih a ni. Hetiang a kan thangthar ziaktu larte’n Mizo hnam min fuih hi a tha hle a, chutih lai chuan Mizoram leh Mizote siam­that duhna thinlung avanga kan kalphung sawiselna apiang mai a thim zawnga thlira inpuh hi chu thilsual lianpui hmuh loh der (luih) ang a thil pawi a ni thung.

Mingoho sawi dan pakhatah chuan misual leh dik lo rualin ram an tichhe ngawt lova, chutianga ram tichhe zawnga che mi dik lote sawisel ngam lova mi dik leh mi tha, mipui nawlpui an ngawih reng avang leh an ram leh hnam chhan tura an chet chhuah loh avangin ram leh hnam a chhe thin tih a ni. Kan neih chhun Mizoram hi mi pamham, mipui harsatna siam pawisakna reng reng nei lote’n a chhe thei ang berin an suasam mek a nih hi.

Ram leh hnam hmasawnna tur sum ruahman, anmahni sahmim puarna atana hmang hreh hauh lote’n he ram leh hnam hi an sawp mek a. Mipui chanavo leh chanai an ei zo hreh hauh lova, an thinlung chhung tak taka an hlauh ber chu ‘ei zawh san’ a ni tawp mai. An thlan feet 6 a sei leh feet thuma zauva an luh hnu a an hman theih hauh tawh lo tur leh tangkai lo tur dik lo leh huamhap tak mai a an siam nghek nghek duhna hi ‘tangka ngainat’ a ni a, chu chu Bible-in sual tinreng bul a tih a ni a. An duham em em a, chu chu Bible vekin ‘milem biakna’ a tih a ni.

Hei hi kan ram dinhmun diktak, darthlalang a lo lang chiang em em mai a ni a. Chutiang chu kan ram sorkar a a thei fate chet dan kumkhua a ni. Chu chuan hlet a chhuah a, kan thingzai leh lung chherte pawh nghawngin a len zawng tur bithliah a tling thei ta reng reng lova. Kan Mizo Kristian puite ngei petrol hman turte pawlh dalin an eirawngbawlna gas kan khawih chingpen hreh ta miah lo. Tunhma a ‘sehrep’ kan tih mai kha ration buhfai tihrihna atana vai hovin buhfai ipa lungte an dah niin an sawi thin a. Tunah chuan mahni hnampui ngeite harsatna siam hi kan hreh ta reng reng lo. Chu aia rapthlak leh pawi zawkin kan hnampuite pawi kan la sawi ta cheu.

Kan hnampuite tui in turah ngei (kan vir/ duham luat avangin) tur kan phul duh a. Uih hum hum khawpin kan lui dung, kan tui tlan lai ngei kan hrai duh mek a ni. Aizawl khawpui a cheng mipui chawmtu Tlawng lui pawh a chhak lamah tur hmangin an hrai fo ta mai. PHE-in an tihthianghlim dan hre chiang tan chuan tur kan inbarh tho tho tih hi pawm loh theih a ni lo. Tur hmanga chakai leh luidung nungcha an hrai bakah sava thlenga hrai ching an awm a, chu an hraihlum sa chu an zuar leh thin an ti.

Zupawl tak ngial pawh lei that ngam loh khawpin kan siam tawh a. Zupawl zawrha in sazu lo zuar duh mai te. Vawk leh ar pul thi tawh sa, sa thianghlim anga zawrh hreh miah lo hi an tam em em tawh a ni an tih chu maw le. Thenkhat phei chuan an khuaino zawrhah ek-lung an pawlh duh an ti a, a dik em tih erawh chu ka hre bik lo. Rapthlakin. Duhamna chhe ber chi hian tangka sum hi pathian ang maiin min biaktir tawh a, sum kan hmuh theihna tur a nih phawt chuan kan Mizopuite nunna-in tuar hial mah se, an hriselna tlahniam dawn mah se, inthiam lohna (remorse) nei hauh lo hi an kuh tul tawh a ni awm a sin.

Mizo zinga thil dik lo leh kan Mizopuite ngei thihna leh chhiatna tur pawisa miah lo an awm dan hi sawi vek sen pawh a ni lo. Kan ram neih chhun Mizoram leh a chhunga cheng Mizote erawh hi chuan mausamtu a ngah mah mah a ni. Kan ram khawpui ber Aizawl khawpui hi neitu nei lo ang maiin a awm rei tawh hle a, Mizoram pum pawh hi neitu thinlung nei miah lote hian an sawp chhe mek a nih hi.

National Highways and Infra­structure Development Corporation (NHIDCL) leh an hnuaia contractor-te’n kan ram chhunga kawngpui zauh hna an thawh dan kan sawisel nasa hle a. Leivung an paihin kawng thlang lama ramngaw tichhia-in an tichereuh a, an leivung paih hian a thlang leh deuhva kan lui a hnawh a. Heta cheng sangha leh nungchate pawi an khawih nasa hle a ni. Hei hi chu khawtlang thatna atana beitute pawhin an bawhzui nasa a, sorkar an nawr kal thui hle a, lawmawm tak a ni.

Chutih lai tak chuan ngaihtuah chian ngai a awm. Kan kawngpui zauh hna thawhna atan hian Ministry of Roads Transport & Highways (MoRTH) leh NHIDCL hian eng ang inremna nge an siam tih hi keini chuan kan hmu-in kan hre ve phak lo. Mah se, tunlai kalphunga khawvelin ‘environmental issues’ a ngaih thupui a, a thikthu a chhiat em em laiin Mizoramah erawh chuan NHIDCL leh an hnuaia contractor-te erawh chuan Mizo mipui zahna chhe te pawh nei lovin kan ram ngaw leh luite an vaihma bawrh bawrh mai.

Kawngpui zauh hna an thawhna a ramngaw, thing leh mau an tihchhiat zozai leh an leivung paih bawkin kawng thlang lama lui a tihchhiat a, lui a nungchate a suat dante hi rapthlak tak a ni a. Mah se, sorkar erawh chu a che har hle a, dan pangngai angina ben harh phawt a ngai a nih kha. Environment mai a ni lo, mihring nunna atana pawi thei ven chu sawi loh, thil pawi a thlen hnu-ah pawh sorkar chu a che muang lutuk ziah tih Maudarh lung lakna chim kha a tichiangtu a ni.

Mizoram pawn aṭanga hnam dang company-te an duh thala an che bawrh bawrh hi chu kan ngaihhnathiam e tihna ni lovin kan rama lu phum lo tur leh min hmangaihna reng reng nei lo, sum siam duh liau liau a hna rawn thawk an ni a. Kan ram leh mipui tana pawi tur an ngaihtuah lo pawh hi an tihtur awm reng a nihna lai a awm a. Kan sorkar a mutthluk reng chuan hetiang hi kan tawn reng tur pawh a ni a, kan la tawk reng dawn. Wheelbarrow ang mai a nawr kal ngai reng sorkar kan hrawn rei tawh a, kan hetih reng chuan hei hi kan chan tawk chiah a ni.

Chutih lai chuan a ram leilung neitu, Mizo fa (sons of the soil) ngei ngei hian he kan ram neih chhun leh a chhunga chengte hi kan hmangaih lo ngawt mai. Kan ram hi neitu nei lo ang mai a ni. Sorkar, tlawmngai pawl leh kohhran ngei pawh hian sum ringawt leh nihna (dinhmun) ringawt hi an khel a ni ber a. He kan ram neih chhun hian duattu a nei lo a ni tawp mai. Ram hruaitute pawhin thuneihna chan theihna atana inthlanna a tlin bak an ngaihtuah pha lo a ni ber tih hi a chiang tawh.

Mipui hmasawnna hna khawihtu leh mipui rawngbawltu tho mipui sum hmanga sorkarin a rawih, thuneihna kawltu tam zawkte pawh hian anmahni hamhai bak an ngaihtuah lo. Hlawh tha tak nei chunga a theih an ganga mipui sum eiruk hreh miah lo hi kan kawl tam khawp mai a. Anni aia zia deuhte pawh hi ram tana thawh tak tak tumna nei hauh lova hlawh lakna ngawr ngawr atana sorkar hna thawk, mipui rawngbawl lam ngaihtuah hauh lote an ni.

Kan pawl liante pawh hi lansarh leh sum bak ngaihtuah lem lo kan ngah a. Hruaitu lawk chin phei chuan pawl lian hruaitu an nihna kha politics kailawna lawn chhohna atan leh thuneihna chelhtu nih a, mipui sum rawk bak an tum chuang meuh lo. Chutiang chu kohhran hruaitu zingah pawh an awm a. Kohhran thawhlawm a pun hi an ngaih pawimawh ber ni maiin a lang a, chumi piah lamah sorkar thuneihna huangchhunga tel chakna hian a hruai thui hle bawk.

Tun hnai-ah ‘World Bank kawng’ kan tih mai, Aizawl leh Lunglei inkar thui vak lo leh Aizawl pumpelh kawngpui, Thuampui leh Silaimual inkar hi vawi engemawzat ka kal a. Kawng kama tuihawk luankawr an siam zawhsa chungah pawisakna nei hauh lovin leivung an paih ten tun mai a. Vai company pawhin an tih duh loh tura ngaih kha leilung fa, he ram neitute hian kan ti duh tlat mai a. A lungchhiat thlak tak meuh. Hei hian a nghawng tur chu tuihawk luankawr a pin chuan kawngpui-in a tuar ngei ngei dawn a, environment pawhin a tuar dawn a ni.

Hetiang tih chingte hi ar-nghal ven taka ven chu a harsa mai thei e. Mah se, kan kawngpui heti khawpa nghaisatute man chhuak a, hrem thei loh sorkar neih hi chu a dik lovang. Sorkarin hmun tin a veng thei lo a nih pawhin a khaw neitu tlawmngai pawlte hian chhui zuiin sorkarah thlen se, hrem ngai chu hrem tura tan an lak a ngai a ni. Kawngpui kama leivung chhek chauh a ni lo, kan ram ngaw, a chhunga cheng nungcha leh kan luidunga nungchate awmze nei a ven hi a hun tawh. A ram neitu, a ram chhunga chengte’n he ram hi kan humhalh loh chuan India ram state danga chengte humhalh atan kan dah leh mai dawn em ni?

Mingoho kan ngaisang a. Khawchhak a ram leh hnam chang­kangte kan ngaisang a. An tih dan phung nuam awma kan ngaihte kan entawn nasa hle. Mah se, kan neih chhun kan ram erawh chu neitu leh duattu nei lovin a awm mek a ni. Mizoram hi kan harhchhuah a ngai a. Tun hi harhchhuahna hun chu a ni. A tlai hma hian i harhchhuak ang u. Mizote kaiharh tur hian kan khawtlangin kan ngaihsan rawnte hian hma han hruai teh se.