Guest writer
HC Vanlalruata
G20 ENGTIN NGE?
Kan la hriat ngai loh leh kan beisei phak loh G20 inkhawmpui chu Mizoramin Ningani-ah mai khian kan thleng ve dawn ta reng mai a. A ropui leh lawmawm rualin a huhpurhawmna hi a buk a rit viau. Mizoram, India ram pum huap football intihsiakna lian tham thlengtu nih ngawt pawh a huhphurhawm laiin, khawvel ram ropui 19 palaite lo mikhual hi thil namai ni hek lo le. Ram pum huap cricket khelhna tur mualzawl nei pawh ni ila, cricket ngaisang mi hausa tawntaw rual changkang taka lo mikhualna tur hotel/guest house changkang chin khum kan la nei tlem lutuk.
Five star hotel pakhat pawh la nei pha lo state kan ni a. Official pakhatin min hrilh dan chuan G20 palaite hian min hrethiam hram a, Hotel Regency leh Hotel Floria a thlen an remti ta mai a. Tih ngaihna dang a awm ngang loh vang a ni ber e. Kum 36 zet state puitling kan nih tawh hnu-ah pawh tlakchham hi chu kan la ngah ngang mai tih hi sawi loh theih pawh a ni lo. Ram chhung hmun dangah chuan sorkar hotel i ti mai ang, Indian Tourism Development Corporation (ITDC) enkawl hotel changkang hi a awm nual a (Ashoka Hotel ang chi). A tam ber hi chu mimal ta a ni.
Tunhma kha chuan Mizote hi khual khua a kan zin a Rest House, IB leh hotel a thlen ching lo tak, chhungkhat laina leh thiante ina thleng mai zel kan ni a. Khatih hun lai kha chuan hotel leh mikhual thlenna hmun kan pan ngai loh avangin hotel siam kha a hlawk lo tih a chiang a. Rest House leh IB ang chi-ah pawh sorkar hnathawk leh ram hruaitu minister leh MLA te bak an thleng lem lo. Politician-te phei chu hun engemawchen kha mimal ina thleng a, ‘iptepui bang’ thin an ni. Tunah erawh hi chuan hotel changkang mamawhna hi a sang ta hle a, kan thalaite hna siamsakna atan pawh a pawimawh em em tawh a ni.
G20 chungchang sawi tawh teh ang - G20 tih hi ‘Group of 20’ tihna mai a ni a, khawvel ram liante inthlunkhawmna a ni. An inthlunkhawmna chhan ber chu ei leh bar (economic) lama thawhhona a ni a. Kum 1999 a Asia khawmualpui ei leh bar/sum leh pai dinhmun a tlakhniam vak khan ram hrang hrang Finance Minister leh Central Bank hotu lu (governor)-te khawvel pum huap sum leh pai dinhmun sawiho tura kalkhawmin an din a ni.
Kum 2007 a khawvel pumpui sum harsatna lian tak a awm khan ram hruaitu lu berte inkhawmpui anga kalpui a ni ta a. Kum 2009 khan khawvel puma sum leh pai leh ei leh bar lam a ram lian zualte inthlungkhawmna atana din a ni ta a. Khawvel puma ram zawng zawng huam lo mahse an thurel hian a huam zau ṭhin a, khawvela tangka chungchanga ram intelkhawmna lian ber a lo ni ta a ni.
G20-ah hian ram 19 an tel mek a, chu’ngte chu - Argentina, Australia, Brazil, Canada, China, France, Germany, India, Indonesia, Italy, Japan, Republic of Korea, Mexico, Russia, Saudi Arabia, South Africa, Turkey, United Kingdom leh United States bakah European Union te a ni a. Ram 19 intelkhawmna chauh a ni chungin khawvel pumpui sum leh pai che vel (GDP) za zela 80 zet a thunun a, khawvel pumpui insumdawn tawnna (global trade) za zela 75 thununin khawvel a cheng mihring hmun thuma ṭhen hmun hnih telna a ni.
Mizoram hian Ningani khian G20 inkhawmpui pakhat a thleng ve dawn a. Hetah hian ‘Engagement Group – Business 20 Start-Up’ chu Aizawlah nghah a ni dawn. Sumdawnna kawnga kawng hrang hranga inkawp chungchang leh khawpui ruahmanna chungchangte, nurse hna leh damdawi lam thiam (doctor puitute) chungchang, mau leh huan thlai chungchang bakah kan ram thiamthil siamchhuahte pho chhuahna hun a awm ang.
Kan state hi a lian lo hle a, India ram state zinga kilkhawr ber a awm, a leilung pawh tlangram chhengchhe tak a ni tih kan hre theuh. Mingoho thufing pakhatah chuan, “Mi chak lo chuan harsatna hi a chhiat hlenpui thei a, mi chak erawh chuan chak leh zual na’na hmangin a hlawhtlinpui zawk thin,” tih a awm a. Chuvangin Mizoram awmna kilkhawr lutuk, Myanmar leh Bangladesh ramin a karcheh bakah tlangram chhengchhe tak hi kan hman tangkai phawt chuan hlawkna leh dinchhuahna atan kan hmang thei a. Kan la tum chhin eih lo hi a lungchhiatthlak lai tak chu a ni.
Industry lama thang chak em em Bangladesh nena insumdawn tawn hi a hlawk hle dawn a, man tlawm zawka an thil siamchhuah kan lei theih dawn bakah keini lamin mau/rua leh sawhthing tal hi chu hlawk tham kan thawnthla thei ngei ang. Myanmar nen pawh hian ramri a kan insumdawn tawnna (border trade) hi awmze nei a kalpui theih a ni a, tunah hian kan la varpawh lo mai mai zawk a ni a. Myanmar piahlam nena insumdawn tawnna hi kan kalpui theih chuan kan ram hi Asia chhimthlang ramte nena insumdawn tawnna kawngpui (trade route/corridor) ah kan siam thei bawk.
India rama mau leh rua awm zawng zawng za zela 14 hi Mizoramah a awm a, theuneu lo tak a ni. Kan thenawm state a a mau leh rua a ngai ngai a kan hralh a, kan luidunga luangral zozai hi a uiawm tak meuh meuhva, sawngbawl a, a hlutna belh (value added) a hralh hi a hlawk zawk bakah hnathawh tur (employment) tam tak siam theihna a ni. Luidunga mau leh rua an tawlh pah hian kan ram thing an zep tel an la ti leh nghal a. Mizoram chhungah ngei hian lehkhapuan siamchhuahna (paper mill) hi din ve ta ila, a tirah chuan hnamdang kan chhawr pawh a ngai ang tih a a chian rualin, thil zir chak Mizo nula/tlangvalte hian reilote-ah an thlak thuai a rinawm, chu chu dinchhuahna tham a ni ngei ang.
Tunlai kan nula leh tlangval, mimal enkawl company hnuaia thawkte hniam bik lohzia hi kan hmu fo awm e. Sorkar hnathawk tam tak angin an ila-ngeng ve lova, dawr an nuam em em a, awze tawng lamah pawh an nep tawh lo hle. Chuvangin company liante’n kan rama bu khuar a, sum leh pai an rawn luanluhtir (invest) hi a pawimawh zel dawn bawk. A pawng a pui a inkharkhipa thliarkar rilru put hi bansan a hun ta. Sakhaw thila rin hran neih avanga tlemte, ruh zeta intelkhawmte ang nun hi kan pelh a hun lutuk tawh.
Khawchhak leh khawthlang kan uipui tulian thlir satliah hun hi tihtawp a ngai ta bawk a. Sorkar laipui thupui ‘Act East Policy’ ang chi hian a taka kan luhchilh a, kan thawh a hun ta takzet a ni. Chuti lo chu hmarchhak state zingah pawh kan aia hnufual zawka kan ngaihte hian ‘raltiang min kaisan’ zel dawn a ni. Kan aia state hnufual leh hnufum fe a kan ngaih, Sikkim tak ngial pawhin zinmite hip kawngah leh helama sum lakluh kawngah min tlanpel nasa tawh lutuk a, chaurau ek kan thai satliah pawh a ni lo, a chaihtu ang vang vang kan nih tak hi!
Hmanni lawk khan Sikkim atanga chanchinbumi rual lokalte nena kan inkawmhona-ah Tourism hnuai a an chenna hmuna zinmite’n an chenchilh dan kalphung (saptawng chuan homestay an ti a ni awm e) an hlawkpui takzet tih min hrilh. Changkang takin an kalpui ve lova, an hnam ze milin ramdangmi leh state dang atanga lokalte kha an lo mikhual mai a, sum an lalut hnem khawp mai tih an sawi.
Mizote tunhma ngaihsan thin ral lu lak tam leh sa kap thei nih kha tunah chuan mihring leh nungcha laka pawikhawihna lian tak leh rei tak lungina tana hrem theihna a ni tawh a. Kan mihringpuite laka that chhuah (hospitality) leh kan ramngaw leh nungcha humhalh hi a changkang tawh satliah mai ni lovin sum leh pai (economy) thanna atana pawimawh, zinmite hipna tha ber a ni tawh ti zawnga kan pianthar hi a hun ta. Khawi camping/crusade emaw a pianthar ai a hlawk tak tak zawk chu a ni bawk. Piangthar da leh tamna ber state, a mihring chengte let daih piangthar awmna, nih ai chuan thawhrimna avanga sum huiluh tam hi kan inelna tur dik a ni.
Aizawl khawpuiin G20 inkhawmpui kan thlen turah hian hun a bichilh tak em avangin Mizoram tana hlawk tur thil kan lo phochhuak (showcase) hman leh lo pekin ka ring ve ngawt a. Hei hi kan kumkhaw tihdan a ni miau mai. Nikum December ni 1 atanga kumin November ni 30 inkar chhung hi India ramin G20 hruaitu nihna a chan hun a ni dawn. He hun rangkachak hi a tangkai leh hlawk thei ang bera hmang tura kan inpuahchah reng a ngai. Tuipui a lo phul leh hun nghaka dam tum ve ringawt ni lo, a hlawkna tel thei tura lo inringa lo inpuahchah state kan nih a ngai ta takzet mai.
Kan ram pangpar, lakhuihthei leh thil dangte Arab ram, Dubai thleng thleng a kan hralh theih tawh hnu hi chuan Vairengte pel lo ngaihtuahna hi kan thansan a hun tawh tih kan hre mai awm e. Kan rama tha duh em em thei leh thlai dangte kan state thenawm, India ram hmundang leh ram pawn thlenga kan hralh a, lian zawka kan chet theihna daltu hi kan sut chhiat a hun ta. Chu remchanna chu G20 inkhawmpui hian min pe thei a, ngaihtuahna thui leh hlawk zawk kan bawh thei dawn. Chumi ti tur chuan rilru siamin kan puanven i sawichhing ang u hmiang.