HAUSAK THUT

Hman deuhah tawh khan kan thiannu sumdawngte nen kan titihona-ah hausak chungchang hi kan sawi a. Kan thiannute hi kum tam tak lo sumdawng tawh, Aizawl tlak lama dawr lun em em neitu an ni. A pa chu sorkar hnathawk chawl tawh a ni a. An in leh lo en chuan rethei tak an ni lo chungin an hausa viau lo tih hai rual a ni lo. Kan thiannu chuan, “Tun laia hausa thutho reng reng hi sumdawnga inkhawl ker ker ni lovin, sorkar phal loh leh dan khap thil hmanga sum siam an nih loh chuan an hausak thut theihna chhan tur hi ka hrethiam pha ve lo. Kan sumdawng rei ve tawh a, kum 30 chuang fe kan sumdawn chhung hian kan ei leh in bakah mi thenkhat ai chuan kan zia-awm tih ka pha lo. Mah se, hausak thut theih a ni lo,” tiin min hrilh a ni.

Saphovin ‘getting rich overnight’ (hausak thut) an tih hi a lo him hauh lo mai a, mah se, Mizote hian hetianga hausa thutte thinhrik aia tlawn zui kan chin chhung chuan he thil hi kan nuaibo mai hauh lovang. Mizote hi min rawn run a min awptu mingote hming phuah nghal mai thei kan nih angin thil hi kan phuah awlsam hle mai a. Sap tawnga ‘ponzi scheme’ an tih mai, a tawng bul lamah chuan Italian tawnga ‘pontsi’ an tih hi Mizote chuan ‘Chiahpuam’ tiin a hming kan vuah a. Kan hrethiam vek mai.

‘Chiahpuam’ kan hriatthiam dan chu hman kum lawk a mi thenkhatin rei lote chhunga an hausak thut theihna chhan leh anni ai a mi tam zawk daihin pawisa tam tham tak an hloh phah takna inbumna lian tak kha a ni a. Court leh Police pawhin tun thleng pawhin an la chingfel thei lo niin ka hria. Khami kaihhnawiha Police-in an lirthei man zozaite kha a chhe vek tawh nge pawh kan hre lova. Inbumna sum tlingkhawm an haichhuah theih chin chin bank-a an dahte kha a pung a tam tawh viau mai thei a ni.

Khatianga pawisa dah a, a pung tam tham uchuak tak mai tawktarhah khan pastor leh kohhran upa pawh an awk tam viau niin an sawi tlat mai. Shillong-a lehkha kan zir ve lai pawh khan Khasi hovin ‘Tir’ an tih mai, pawisa khelhna (gambling) chiang tak maiah kan Mizo pastor leh kohhran upate khan pawisa an thap uar teh a sin. ‘Tir mang’ an ti mai a, an mumanga an thil hmuh aṭang khan pawisa thapna tur an hre thei a, midang hrilh chuan a thleng dik lo zel ni a sawiin an kohhran memberte pawh an hrilh phal lo.

Sakhaw rinna leh kohhran thurin mai maite hi chu sum duhna (duhamna) hi chuan awlsam takin min palzuttir mai a. Mizo Kristiante kraws put hi a rit lem bawk si loh avangin sum leh pai hmuh theihna remchangah chuan rawngbawltu thlengin an paih bawl bawl mai a. Hei hi Mizo ze chhe lam diktak, zahpuiawm si chu a ni a. Tangka sum ngainat aia zu hi sual tin reng ni zawka kan puh aṭang khan a fel thei tawh lova, duhamna hian mi a lo hneh thuk ta em a ni.

Pathian rawngbawltu zahawm takte’n an fanu pasal (makpa) tur atana KTP/TKP/SAY/PYD leh a dangte a inhmang, dik taka sum lalut emaw chutianga kohhran lama inhmang lem lo, tlailam luhai nei ve thinte thliarhrang chuang lova, an hlawh ni lo a penhleh a pawisa (kan Mizo sap tawnga ‘side income’ kan tih mai) siam tam thei apiang an pak huam hi kan hmu tam tawh mah mah. Thlarau nun (spirituality) lama min kaihruaitu turte hian khawvel nawmsakna leh sum hi an um nasa (materialistic) ta em em mai a. A hahthlak rualin a zahthlak em em bawk a, mahni mawnghlim hnam kan ni.

‘Chiahpuam’ bakah hian ‘Khehpuam’ kan la uar em em zui bawk. ‘Khehpuam’ chungchangah hian Mizo zinga dinhmun sang chelh zing ami leh mi changkang fe-a ngaihte zingah sawimam tum kan hre fo mai a. Thenkhat phei chu kuhva ro tawlh/sumdawnna na taka dotu an la ni zui. Kuhva rova sumdawnna aia tha lo fe zawk a ni. Ruihna atan liau liauva hman ruihhlo tha lo leh hlauhawm tak mai ‘Methamphetamine’ (thenkhat chuan Crystal Meth emaw Party drugs emaw speed pills emaw ti a an vuah) dan kalha siamna hmanrua (precursor) pawimawh ber chu pseudoephedrine hi a ni. Mizote suat zawih zawih thei tur damdawi siamna hmanrua a sumdawngte hian kan khawtlanga a lai lum ber an la luah mek hlawm. Sum tam tak siamin an hausa miau a.

Pseudoephedrine hi India rama damdawi siamtu company-te’n dan ang thlapa hritlang damdawi atana an siam a ni tih hi chu zep thu a awm lo. Chu vangin pseudoephedrine lei emaw hralh hrim hrim emaw hi thilsual leh dan kalh a ni lo. Mah se, a tlep (strip) aṭanga a mum kheuh chhuak a, Methamphetamine (ruihhlo hlauhawm tak) siamna tur dawi/ chawl a ni tih hre reng chung a, thenawm Myanmar lama hlawkna nasa tak uma thawn/hralh kha chu dan kalh a ni a, ND&PS Act tlawhchhan kher lo pawhin an thinlung chhung taka thil dik lo ti a an inhre lo tak tak a nih a rinawm hauh loh.

Tun hma a, kan thalaite’n ruihna atana an hman lar ber spasmo proxyvon leh parvon spas pawh kha hetianga sawi mam kan tum chuan sawi mam theih tak a ni ang chu. Na chhawkna damdawi tha tak, dan ang thlapa ramchhunga damdawi siamtu company-te siamchhuah a ni. Mah se, kan thalaite’n inchiuna atana an hmang leh a ei a an ei pawha ruihna atana an hmanga an thihpui tak zawih zawih hnu kha chuan a tha lo a ni mai. Sawi tur dang a awm lo. Tunah hi chuan damdawi company-ten an siamchhuak ta lo niawm tak a ni.

Ruihhlo leh ruihhlo siamna lama sumdawng hrim hrim hi chu sawi zui ta lo ila. Hausak thut chungchang hi i luh chilh tawh teh ang u hmiang. Hausak thut duhna leh chumi atana beihna hi Bible-in ‘tangka sum ngainatna’ a tih leh ‘duhamna’ a tih, sual tinreng bul ni a a sawi um lutuk aṭanga lo chhuak a ni. Bible chuan beka thlan tui luang zawih zawiha hna thawk turin min ti a. ‘Thawk lo chuan ei pawh ei suh se,’ a ti bawk. Chu tiang ni lova, thawk lova ei hmuh leh a piahlama hausak thut hi chu Siamtu duhdan leh min zirtir dan kalh hlauh a ni.

Rinawm tak leh rim tak (kan thawh a inang vek thei lo tih chu a chiang) a hna kan thawh zara eitur leh kan chhungte chawmna kan thawhchhuah hi Bible thu a ni a. Thawhrimna tiphuisui tura thiamna chungchuang leh thluak that avanga hlawh hnemte hian Siamtu duhdan an kalh lo. Dik lo tak leh dan bawhchhia a hausa thutte erawh hi chu mahni mihringpuite thisen dawttu an ni a, Kristian zirtirna kalh chiang tak a ni bawk. Mi tenawm tak an nih lai a, lo tlawn a, an tihdik loh khuhmawisaktute hi anni ang thova tenawm an ni bawk.

Chiahpuam emaw, khehpuam emaw leh thil dang danga a nih tur ang ai a tam hlawkna dawn vanga hausa thutte hi he hnam hian a thinhrik a, a hmuhsit hma chuan a chhe zawng zelin kan kal dawn a. Kan hmabak chu tha leh dik kan tih, kan hnam hlutna (value system) hralh vek hi a ni dawn. A chhan chu eng pawh ni ta sela, hausa thutte hi langsar takin dan an bawhchhiatna man a nih loh pawhin thil dik chu an ti lo tih hi pawm ngam a ngai ta.

Tenawm taka an sum hmuh, sap tawnga ‘black money’ vai tawnga ‘hawala’ kha sum thianghlima chantir tumin huan, lo leh ram an lei vak vak a, sum tam tak sengin in ropui tak tak an sa bawk. Chuta tang chuan a aia tam leh hlawk zawkin sum an siam zui leh a. Tenawm thuah hnih tak a ni. Dik lo leh tenawm taka an sum hmuh kha pulpit hmaah kan kohhran hruaitute’n an lo hlan thianghlimsak thul a. Chu mai pawh chu ni lovin sawma-pakhat chhuan lam a sum tam tham tak kohhrana an chhunluh zui ngat phei chuan kohhranah a lailum an chang zung zung mai a nih hi!

He lai tak hi a pawi lai chu a ni. Kan ram hruaitute leh hruai tumte, kan ram hmasawnna atana thawktute leh pawl lian leh kohhran hruaitute hian hausa thutte hi thinhrik a hmuhmawh a hnekin an tlawn a. Sorkar leh a officer/engineer-te lahin hlep tam luat tum avanga chhe taka hnathawkte hi hrem chu sawi loh an kawm ngeih tulh tulh a. Hnungthak hiahpui atan an duh zawk a. Thianghlim lo leh dik lo baksak a an sum lakluh hmangin kan pawl lian hruaitu leh kohhran hruaitute chu an phihawk chat chat a, an hmin dual dual mai a nih hi.

He ram leh hnam, khawtlang leh sakhua hi a kal her tlun tlun rei ta fu mai. Rambuai lai a Mizote himna leh hmasawnna chhuanlam dawrawm tak hmanga min khalhkawm hun ‘khawkhawm’ kan tih mai hun lai, sipaite’n hnathawh khap a riltam chunga min nghaisak avang khan Mizote hi ka hnufum tih hai rual a ni lo. Mah se, remna leh muanna kan neih hnu-ah pawh kum 40 chuang a liam leh tawh a, hausak thut tum lova rinawmna leh thawhrimna hmachhuan ila chuan hei ai ngawt hi chuan he ram leh hnam hi a changkang tawh ang.

‘Thawhrim hi chawlhna nuam a ni’ tih hi thu dik leh ropui tak a ni. Tlemte thawk emaw thawk hauh lo emaw a tam tak sum hailuh duhna hian he ram leh hnam, khawtlang leh kan rinna thleng hian a va sawp chhe nasa tawh tak em! Hausak thut duhna hian he Mizo hnam hi hnam rinawm lo leh depde takah min siam nasa ta hle mai. Hruaitu, Mizo mipuiin an rin leh an ngaihsante hian he lam kawng hi hawi a, entawn tlaka nung a, min kaihhruai a hun ta. Chuti lo chu he hnam hian hmabak a nei dawn miah lo tih hi i hria ang u. Hnam ralna kawng kan zawh mek a, kan sum leh pai emaw kan sakhua emaw hian min chhan hlek dawn lo a ni a aw.