INTHLAHDAH leh INTHLAHDUL

Hripui-in khaw­vel ramdangte leh India ram hmun hrang hrangte a nuai mek lai hian, tam tak chuan kan hlauh luat avangte, râlkhèl leh chi-ai tura zirtirna kan dawn tam luat avangte, mi chunga inlek a midangte rahbeh châkna avangte-in inthlahdul deuh zawnga kal hi an duh lo bur mai a. Chutih lai chuan mi ţhenkhat inthlahdah avangin veng/khaw hrang hrangah mipui mimirin harsatna kan tâwk mek thung. Inthlahdul kan duh loh em em lai hian, fimkhur tawk lo leh inthlahdahte avangin tawrhna, rahbeh leh vaubeh, khuahkhirh leh tihhreawm kan tâwk tam ta khawp mai.     

India ram hruaitute leh sorkara thuneitute hian Covid-19 hripui léng do dan chungchanga thutlûkna an siam dawn hian mithiam, a bikin damdawi lam leh hriléng chanchin zirbing mite leh helama mithiamte (epidemiologist/ virologist) an râwn ngei ang tih a rinawm a. Chutiang a nih lai chuan sorkar laipuiin thutlûkna a siam dan hi tam tak chuan mak kan ti viau mai thei a ni. Ni e, han ngaihtuah mah teh u, India rama mi tlemte tak tak chauhvin hripui an vei lai, March ni 24 bawr vel aţang khan rampum inkharkhip turin thupék a chhuah hluai mai a. Mizoram sorkar phei chuan a hma nihnih aţangin kan ţan a nih kha.

March ni 24 khan India rampum a hripui vei an hmuhchhuah thar chu 51 a ni a. Hun a lokal chho zel a, March thla chawhnu-ah April leh May thla pum chu khauh taka inkharkhip chhunzawm a ni a. Chutiang a nih lai chuan nikhat a hripui vei an hmuhchhuah zat mi 8,392 a tlin ni, June ni 1 khan India sorkar chuan inkharkhip hawn thawhkhatna (Unlock 1.0) a ti ta tlat mai a. Chumai ni lovin July ni 1, ram puma hripui vei hmuhchhuah thar mi 18,653 zet an awm ni, khan ‘Unlock 2.0’ chu ţanin inkhuahkhirhna leh inkharkhip a thlahdul chho ta zel a. Rampum a mi 57,118 zet hripui kai an hmuhchhuah thar ni, August ni 1 khan inphelhdul lehzualna (thawh thumna) Unlock 3.0 chu an puan hnan leh hmiah mai a ni.  

Hetianga India sorkar a inthlahdul chhoh zel chhan hi tam tak chuan kan ngaihtuah chiang kher lovang a, sorkar hi a mâwl viau emaw ti tawk pawh kan kat nuk mai thei. Mahse, mithiam an râwn a, khawvel leh India ram ngei a thil thleng hi chîk taka enin an zir a, chumi hnu-ah thutlûkna an siam chauh a ni ang tih a rinawm. Thawh thumna inthlahdul chhohna tur an duan hian,  hri kai/vei tamna hmun ‘red zone’ emaw ‘hot spot’ emaw an tih, khuahkhirh natna bial (containment zone)-ah te chuan thil an thlahzal lo mai ni lovin,  a hma ai mahin an khirhin an thikthu a chhe zawk. 

March thla hma lam aţanga inven dan tur ruahman chho tawh leh hri darh vak tur venna atan a March thla chawhnu her aţanga khauh taka inkharkhip kalpui a ni tih kan hria a. Mipui mimir a a darh huk lohna turin ven hna an thawk nasa hle chungin, state zawng zawng deuhthaw-ah an hlawhchham ta tlat mai a. Chuvangin a darh zau lutuk loh deuhna tur ngaihtuah chungin, a khauhna tur laia khauh siin he hripui, khawvel chênchilh tawh tur ang deuhva an ngaih tak hmachhawn dan turah kalphung an her danglam ta a ni ber mai. Keini hi kan la vannei viau mai a, mahse, kan khauh leh kan khirh ngaihtuahin a hlauhawm laiah kan inthlahdah leh tlat ta ţhin a, hei hi kan kal dan a nih avangin kan hmabak hi hriat a har ta hle mai.

Kan veng, kan khua-ah tu-emaw Covid-19 hri kai-in thil a ei emaw a lei emaw tih an sawi chuan kan inkharkhip chiam a, mipui pâwn chhuah kan khap a. Hri kai-in a hnimhnaih ni a hriatte hriatchhuah vek an nih a, midang nena inchiahpiah lo tura khunghran an nih hnu-ah pawh,  mipui lam kan la khuahkhirh a, pâwn chhuah khapin kan vinin kan khirh em em a. Rethei leh pachhe ve tak tak, hna an thawh lohva a tûka chaw chhum tur nei lo mai turte pawh hnathawh kan khapsak a. An chhungkaw harsatna ţanpui lam erawh chu kan ngaihtuah pha lo. Chubakah district level task force a awm a, district bawrhsap-in a hova, inkharkhip leh pawnchhuah khap chu ani hova rêl tur niáwm tak,  kan Mizo tihdan phung pangngaiin veng/khaw bilin kan kalpui leh tawp mai zel a, hetiang ti tura dânin thuneihna a pek bawrhsapte kan palzût lutuk hrim hrim ringawt pawh hi a fel lo hle mai. 

Hetiang kawngah hian Kolasib district an fakawm hle a, tuna an bawrhsap fel vang pawh a ni mai thei e. Mizorama hri kai rawn pun hluai nachhan, phairama tangkhang lo hawte Bairabi rêl chawlhhmunah leh Vairengte-a lo chiau-áuva lo buaipui ber tute an ni a, an hah viau chungin an inzir fing a ni mai thei e. Hri kai an awm/hmuhchhuah thar emaw pawhin a veng leh khaw bila inkharkhip leh pâwnchhuah khap ve hluai ngawt an ti ve ngai lova, a ţul angin an bawrhsapin ‘containment zone’ a puang a, ţha takin an zawm mai a ni. Mizoram pâwn aţanga lo haw, Rapid Antibody Test (RAT) hmanga endik hnu a hri kai lo ni a ngaih, ZMC RT-PCR khâwl hmanga ennawn leh an nih a, mi 12 zetin an kai tih hmuhchhuah hmasak ber (June ni 1) pawh kha, Kolasib district thuneitute (district leh health lam hotute) an harhvàn (alert) vang tih loh theih a ni lo. Thingdawl-Seţhawn thil thlengah official leh khaw mipui an felzia a lang leh bawk.

Keini tehlul pawhin kan lo sawi ve ţhin, thuneitute benga-ráwnga lut lem lo hi a tam viau a. Pakhatah chuan paramilitary force, army leh central armed police force (CAPF) mite chawlh la a an state lama kal a, lokir leh te hi hripui thehdarhtu-ah an tang thei tihte hi hotu lian hnenah kan sawi ve tawh a. Hotu lian tak pakhat hnenah hengho hi sorkarin an chêt dan a vil zui lo emni tih leh, inkharkhip kaihhruaina hian a huam ve lo emni, ti a ka zawhna chu, “Lockdown hian essential services  leh Police, Para military  te chu exempt an ni a,” tiin min chhang a, an luh leh chhuah dawnin Home department an hriattir ve ţhin ni chuan a sawi. Police hotu liante pawhin hengho chungchang hi an vei hle nà a, thuneitu sang zawk lamin an úksãk pui lo hrim hrim niin an sawi ve bawk. A rah chu kan hmu mek a nih tak hi. Inthlahdah hi a pawi takzet a ni. 

State danga tangkhangte chungchang pawh kha heti deuh tho hi a nihna chen a awm. An lo haw hlim khan Rapid Antibody Test (RAT) ringawt ni lovin, RT-PCR ngei a an sample endik ni se tiin rawtna a tam viau mai a, Thuneitute’n an úksãk lem lo. RT-PCR khâwl bun thuai thuai leh sample a tam thei ang ber endik tura nawrna pawh social media lamah thlengin a tam tih kan la hria ang. Mi 12, RAT a endik hnu a hri kai lo anga chhuahte’n an lo kai a ni tih RT-PCR-a endik hnu a June ni 1-a hriat a nih takah khan,  kan râlkhèlin kan phi ta chung a nih chauh kha. Sapţawngte pawh han hmang ta nual ila – kan sorkar hotu tam tak hi chu an ‘reactive’ em em a, ‘proactive’ zawk se kan va duh em!

VLTF leh LLTF ţhenkhat chuan truck-te leh an bungraw phurhte kha hripui tualchaina ang hiala ngaiin an hlau pek a. Darkar 24 emaw 48 emaw din tir rih (anni chuan quarantine tih ţawngkam an hmang) te an rawt a. A truck khalhtu mihring kha hri kai thei leh kaidarh thei a ni tih kan sawi pawhin, a bungraw lam kha an ngaimawh tlat. Chubakah Mizorama mipui nitin mamawh/ eichawp leh hmasawnna hna thawhna atana bungraw pawimawh phur lut tute lo endik te hi kan rawt fo tawh a. ‘Screening’ ti a an sawi, khawsik leh sik loh,  pang dek kher lohva hriatna khâwl hmanga endik kha an duhkhawp rei khawp mai. 

Ţumkhat chu Mizoram Truck Owners Association hruaitu lawk pakhat nena kan titi dunna-ah,  phailam truck lokalte bungraw phurh hi Vairengte leh Kanhmunah hlân thlâk a, chu chu Mizorama truck khalhtute’n lo chàngin Mizoram chhungah chuan phur tawh thung se tih kan sawi a. Hripui laka himna atana a ţangkai hle dawn bakah,  an (Mizoram a truck neitute) tana malsawmna ni thei tura sorkar hmalakna a nih tur thute pawh kan sawi thleng. Ani pawhin tun ang mipui harsat hunah chuan phurh man hniam zawka phurh an inhuam thu a sawi hial. Mahse, kan hotute’n an úksãk lo tih a hnu-ah min hrilh leh. Phailam aţanga lo lut truck khalhtu leh hna tesep a a khalhtu-in a tirhkah (handyman) sample lo endik vek emaw, Mizoram truck te’n an lo lakchhâwn rawtna tihhlawhtlin loh rah chu kan seng ţan leh mek a ni.

Kan hriat ngei ngei tur chu he hripui hi thla lehah emaw a kiang mai dawnin a lang lova, Krismas laiin a bo duak ngawt dawn hek lo. Kan zingah a chêng hlen ve tawh dawn a ang viau zawk mai. Chutiang chu a nih miau avangin kan nitin hna zawng zawng ţhulh fai vek a, kan chhungkua, state leh rampum economy hlamchhiah fai vek ngawt theih a ni lo. Kan eizawnna leh hmasâwnna hna kan chawlh a, kan hlamchhiah lutuk chuan rampum leh Mizoram economy hi a sawp rup thei a, ding chhuak leh hleithei lo khawpin a tlusawp thei tih hriat tel a ngai. Chu chuan ţâmpui mitthi thlenin hripui vei vanga thi aia tam hian,  chhuanchham vangin nunna an chân thei tih thlenga ngaihtuah a, hun lokal tur thui tak thlir a ngai.  

India rampumah he hripui vei hi an pung chho zel a, nitin hri kai thar an tam belh chho zel tih kan hria e. Chuti chung chuan rampum economy thlir chungin sorkar laipui chuan inthlahdul (unlock) lam a hawi chhova, inkhuahkhirhna thlahdulin hri kai tam uchûakna bial (containment zone/area) tih lohvah chuan,  inkharkhip pawh a hlip chho zel a. Hnathawhna hmunah hnathawktute inhlat a awm a,  inveng fimkhur chunga hnathawhtir a, thil dehchhuah chhoh leh zel hi a tum a ni.

Sorkar laipui kal dan ang hi zuiin Mizoram pawhin inthlahdul lam kan hawi a ngai a. Inkhuahkhirha inkharkhip kumkhua theih a ni dawn lo tih leh he hripui-in min kiansan hun tur hriat a nih miau loh avangin hriléng kâra khawsak a, damkhawchhuah kan zir a ţul ta a ni ber. Inthlah­dul chhoh zel hi kan tihtur awmchhun a ni ta a. Chutih rual erawh chuan kan inthlahdah erawh chu a thiang hauh thung lo. A mawngpawp awm thei apiang kan thawm zat zat ang a. Inthlahdul chho zel a, inkhuahkhirhna leh inkharkhip hlip chho zel chungin, inthlahdah leh tladah lovin, fimkhur tak leh mithiamte duhdan zawm zelin kan kal a ngai dawn a. Chulam chu i hawi tawh teh ang u.