THAWH LEH HLAWH

A hun lai khan kan nuihpuiin kan hlimpui viau na a, ngaihtuah let hian a dik ka ti ta tulh tulh mai. Sorkar department pakhata Grade IV (peon) hna­thawk pakhat hian ni khat chu, rei fe a hrawn leh a nel em em tawh an director kha nihna/dinhmun inthleng a dil mauh mai a. Director pisa a zuk lutin, “Ka pu, peon nih reng hi ka ning tawh, kan nihna hi inthleng ila ka lo director ve teh ang,” a ti a. A pu chuan, “Teh ngawt che chuan, ka thawh ang i thawk thiam dawn em ni? Director ni turin lehkha pawh i zir sang si lova,” a ti a.

Ani chuan,“Thiam lutuk. Bell hmeh rik ka thiam a, bell hmeh rik a, chumi chu rawn ko teh, emaw thingpui no thum leh chhang rawn la teh, tih vel kha a ni mai a, ka thiam ve vek. Office file-ah lah chuan i hming i ziak a, ka va pekna tur min hrilh leh mai a, khatiang kha chu ka thiam ve vek a lawm,” a ti a. Sorkar officer-ah chuan a lal apiangin file-ah an ziak tawi/ tlem mai niin a sawi bawk a. LDC velin sei taka an ziah pawh kha hming ziah hnan leh a kalna tur sorkar hnathawk dang nihna ziah kha a ni mai tiin a sawi zui an ti.

Ka ṭhian kawm ngeih leh ngaih em em, DFO a nih lai a min thihsan ta pakhat khan a sawi ka hriat fo chu, “Ka hnathawh ang thawk, ka hlawh leh sorkarin hamthatna heti zozai a pek ang hi chuan tumah kei chuan ka chhawr duh lo, ka hlawk dawn lo lutuk a,” a ti thin a. Sorkarin hlawh, lirthei leh hamthatna a pek zozai a ngaihtuahin sorkar/mipui sum eiruk chiam chiam chu thil zahthlak tawpkhawk a a ngaih thu min hrilh fo. He officer hi an vuina-ah an department hotu lawk pakhat chuan an department kungpui leh innghahna a nih thu a sawi chhuak nghe nghe a ni.

Ka thian dang officer lian tak pakhat chuan, “Sorkar hna thawh hi a harsa lo reng reng, a awlsam lutuk. A harsa lai ber chu a thawh aiin a niha nih (officer nih) hi a ni,” tih a sawi bawk a. Ka pawm khawp mai. Officer lian thenkhat chuan a hnuai lamin thui tak taka an rawn ziah, a chung leh deuhvin chumi behchhana rawtna an siam kha an lo en a. Thutlukna siam nghal thei an nih loh chuan an aia thunei zawk hnena file an kaltir hma-in rawtna siamtu hnenah file vawm let lehin sawiho/sawi dun phawt ila (please discuss) te an ti lek fang a.

Chumi pawh an tih peih loh phei chuan a ai a officer lian zawkin thutlukna a siam turin an pawngpaw vawm chhoh mai bawk. Ngaihtuahna tak tak chik taka hmang peih lo leh zir chiang peih lo hi an tam em em a ni tih hi, tunhma a sorkar file pumpui kan kuta a tlaka kan zirchianna-ah ka hre ve hman viau mai. Sorkar officer zawng zawng erawh chu an ni lova, tih tak taka thawk pawh tlemte chu ka hre ve nual. Hetianga Mizoram tana an rilru zawng zawng senga thawktute hi zahna chibai buk ka chak thin a, chutih rual chuan an tihtur an ti mai-ah ka ngaih chin a awm thung. Chutih laiin midang tihhmuhtu an ni a, an hnung zuitu an tlem hi a lungchhiatthlak ka ti thung.

Mahni han insawi ve ta hial ila. Kum 1997-a ka luhna, Press Trust of India (PTI)-ah khan kum 2020 a ka kumin a tlin ve tak avanga ka chawlh dawn lai vel khan thla khatah kan hlawh atanga min laksak neuh neuh tiam lo pawh khan hlawh tam hi ka’n inti mai mai thin khawp a. Hemi hma daih atang khan ka thawh leh ka hlawh kha a inbuktawk lo hle a hria-in nuam tih loh ruk zual riau chang ka nei fo mai. Chuti chung chuan chanchinthar thawn tam lamah India hmarchhaka thawk zingah thawhhlawk berah kan pute’n min lo ngai ve na a, zah ruk chem chem chang ka ngah mai. Mizoram mipui sum erawh chu ka hmang hek ve lo.

Mizoram sorkar hi kan sorkar hnathawk pawl hrang hrang intelkhawmna pawl, Federation of Mizoram Government Employees and Workers hian an sihhnip hunlai (inthlanpui hnai) denchhenin sor­kar laipuiin a hnathawkte Dearness Allowance (DA) pung a pek ang zat an phut ngar ngar a. February ni 13-a chief minister-in budget a pharh zawh hnu lawka chanchinbumite a kawmnaah khan ka zawhna chhangin DA tihpun a nih chuan sorkar tan sum lama harsatna namen lo a thlen tur thu leh Mizoram hmasawnna tur atana sum hman tur pawh an sawh hek tur thu a sawi ngei.

Mahse, FMGE&W-in nawrh huaihawt a sorkar an vau hi, hun danga an tih dan, inthlan kum a nih avangin sorkar chu hmeichhe buan chak lo an sawi ang maiin a tawlh ta hun hun a, DA hi 4% pek a tiam ta a nih kha. A hun taka hlawh lak an tih hi thla thar hma emaw, thla thar hlim emaw a ni thei a, hei hi chu sorkar hnathawkte hi ka hriatthiampui khawp. Hlawh pek hun hi danah pawh a awm ngei e. Mah se, sorkar hnathawk chawlh hun kum 60 an ni lova kum 62 an tlin hun an tih hi chu a zahthlak lutuk a, sawi peih chi pawh a ni lo na a sawi hram teh ang.

A phuttu tam ber hi ministerial service lam an ni nge kan hre lo. Mah se, India ram puma kum 60 pelh hnu a chawlh (pension) hun kum 62 leh 65 a pawhsei sakte hi thiamna bik nei (professional) hlir an ni a. College leh University zirtirtu professor-te, doctor-te leh Supreme Court leh High Court Judge te an ni. Sorkar hnathawk ve ngawr ngawr hi hetiangin sorkar laipuiin a ruahmansak ngai lo hrim hrim. Ram danga an tih ngai kan hre hek lo. Chu a chhapah he Kristian ram inti-ah hian kan sorkar hnathawkte hi kum inziak naupang vek deuhthaw an ni a, kum 62 (an sikul kum) a kan pension tir chuan a then phei chu kum 70 an tlin leh a hnu thlengin hna an thawk dawn tihna a ni a, zahthlak tak a ni.

Mizote hian kan sakhaw vawn, Kristianna hi kan ngai pawimawh lo hle tih a lang thin a. Kristian chu Isua Krista zuitute tihna a nih miau avangin A zirtirna bulpui, dikna, rinawmna leh midang tanpui lam hi kan hlamchhiah nasa ngawt mai. Pathianni chhun, chawhnu leh zan danga inkhawm kan ngaih pawimawh viau rual hian Kristian thurin laimu hi chu kan zawm peih lova, a takin min hneh lova, kan nitin nunah thu a sawi lo satliah mai pawh ni lovin kan nunpui lo nasa lutuk.

Kan sawi tam em em a, kan tawngtai ngun a, zai, lam leh Kristianna hminga huau huau leh hut hut kan uar em em a. Isua Krista nun tak erawh chu kan ngai thutak lo hle tih hi pawm loh rual a ni lo. Biakina inkhawm piah lamah pawh mitthi vuina, lungphun, inneih, piancham lawmna, tu leh fate zirna a an hlawhtlin lawmna,bakah Political party inkhawm leh pawl hruaitute inhmuhkhawmna chenin ‘hunserh’ kan hmang a. Tawngtai, Pathian thusawi leh helam hi kan uar em em a. Kan nunah erawh chuan thu a sawi hauh lawi si lova, a lang chhuak hek lo.

Hetiang hi kan nih miau avangin Pathianni a Bible leh Hlabu zakzeh thin hian Pathianni ni lo, ni dang zawngah chuan mipui chanai eisak a eiruk hi kan hreh ta lo a ni mai em? Chu nun chiah chuan kan hnathawhna-ah pawh min kaihruai ta zel a. Nupui/pasal chawmna leh kan chhungkaw ei ber, kan hnathawh ai chuan miin ‘mithianghlim angina min hmu rawh se’ tih duhna lian tak avangin sakhaw rawngbawlna lam kan ngai pawimawh zawk ta. Chutianga kan hna aia kohhran leh khawtlang ngai pawimawh zawk chung chuan hlawh leh a behbawm (DA tiamin) pun kan la nawr ngam hi chu zahna pawh a zak zawk ta ve ang a.

Sorkar hnathawk, sorkarin pisa kai hun a bituk a pisa thleng ngai reng reng lote’n a hun (hei hi thla tawp/thla thar a ni mai thei) an han ngiat hi chu a zahthlak hi ka ti a. Hunpui vuakvet, December thla bul lam deuhthaw atanga January thla tawp lam thlenga pisa kai mumal lo pawha hlawh kim biai a lak tum thote hi an zak lo ka ti bawk. Hetianga an khawsa chunga a hun (an tiha) hlawh lak an ngiat a, an nawr ngam hi a thisen san thlak ka ti hle.

A thling baw hawkin sawi law law teh ang. Mizote hi kan la tlem khawp a, chhungte, thiante leh zirna ina kan kalpuite hi kan inhre chiang khawp mai, kan nunphung bakah kan kum hi kan inhre thim them vek. Sikul kum nei hrang a mahni kum diktak aia inziak naupang deuh vek te’na pension kum 60 atanga 62-a pawhsei an ngiat phei hi chu Setana ho inhmuhkhawmna a ‘Hremhmun agenda’ ni mai awm a ni! Khaw’nge rinawmna chu? Khaw’nge dik taka tih duhna leh Pathian zaha, tihna chu?

Pawisa duh lo kan awm lo tih hi a dik. Nitin pangngai taka chaw ei ve (square meal) hi mihring tung chhova kal zawng zawng zawngin kan mamawh a ni miau a. Mah se, “Nitin kan ei khawpin chaw min pe ang che,” ti a biakin mai pawh ni lo, engemaw tihkhawm apianga sawi ziah thinte hian kan thinlung chhungah hian kan va pawm lo chiang em! Nitin eikhawp chu sawi loh, kum za dam tur ang maiin kum za leh a aia tam daih tur chhek khawl hi Mizo Kristian zingah an tam rapthlak tawh lutuk. Thawh chhuah ni lo hlawh leh a behbawm duhna duhamna nasa lutuk hian he hnam, ‘Mizo Kristian’ ti a inchhal hi kawng a va bopui rei tawh tak em!

Indian zinga ka ngaihsan em em, ukil ropui leh US a India ram palai pawh lo ni tawh N. Palhivala khan. “Kan fate’n mi thilpek an dawn hi tam hle mah se intodelhna kawng a hawi lova, kan fate’n an thawhchhuah hun hi kan chhungkaw hmasawnna atan a pawimawh zawk a ni,” a lo ti a. A dik ngawt mai. Hlawh a pawimawh a, thawk lo chuan ei pawh ei suh se, tih hi a pawimawh zual. Thawh hlawh ni lo, nih hlawh mai mai sorkar hnathawkte hian an hlawh aiin an thawh leh an rawngbawlna hi hlen sela chuan he Mizoram hi Kristianna tel lo pawhin khitah kan awm tawh ang. Hindu thawkrim leh thluak hmang chu an hausak tho hi, Jain-hote hi an hausa hlei hlei a sin.