Guest writer
HC Vanlalruata
THU CHAUH, HLA CHAUH
Kum tam tak, inthlan dawn apianga an lo tih tawh thin angin kohhrante chuan inthlanna buatsaih mek leh kum tawp lama assembly inthlanpui lo awm tur atan mipui hnena thuchah an tichhuak leh tawh a. An la tichhuak zel dawn pawhin a rinawm. Kohhran inthlan thuchah tihchhuah thinte hi thu tha tak tak vek a ni a, zawm erawh a hlawh lo tih kan hre vek a. A nihna takah chuan political party-te tan zawm vek tak tak theih a ni hek lova. Zawm pawh a tha chuang hek lo.
Sawi tawh angina kohhrante inthlan thuchahah hian thil tha an tih lawrkhawm an ziah khawm a ni a. Political party-te’n mipui vote an zawnna kawnga an intiamna leh mipui an lemna thuziah tha nen a lem chuang lova - duhthusam ziah dah khawm mai a ni ve ve. A chhan chu political party-te hian inthlan dawna mipui hnena an intiamna (election manifesto)-ah hian a taka tihpuitlin an tum leh, a theih pawh tihpuitlin theih tlem an ziah bak chu a taka tihpuitlin theih loh leh tihpuitlin tak tak pawh an tum hauh loh inchawhpawlh a ni.
Kan chief minister hlui-in, “Manifesto-te chu kan inziah that siak mai mai a lawm,” a tih khan thu kha tak leh pai nuam lo tak, mah se, dik si, a sawi a ni. Inthlanna a an tlin a, an sorkar hnu kum engemawzatah pawh an thutiam tihlawhtling anga an insawi chiam, awih chana chang lo an party ruhkawl ni ve lo tana a tak ni si lo hi kan hmu-in kan hre tam ta hle mai. Mizoram politics hi chu inkhualtelem kan ang a, a ti ang leh zualtu chu inthlan dawna kohhran leh pawl liante inthlan thuchah chhuahtute hi an ni.
A chhan chu kohhran leh pawl liante thuchhuah hi thutak pai hauh lo, William Shakespeare (April 26, 1564-April 23, 1616) thawnthu ziah pakhat ‘Hamlet’ a “Thu chauh, hla chauh” a tih ang chauh kha a ni. A tak ram a kawk lova, a thleng pha hek lo. Political party-te hnena an thuchah, candidate thlan tura an duh zawng, kohhran thuchhuaha tarlante hi pastor, kohhran upa leh tirhkoh (missionary/evangelist) te nihphung ni awm tak a ni a. Hetiang mi hi ram roreltu atan an thatna a awm lo.
Mizoramah hian pastor emaw pastor pension tawh emaw hi MLA atan pakhat chauh kan la thlang tling a ni mai thei a. Kohhran upa leh kohhran rawngbawltute erawh chu kan thlangtling teuh tawh mai. Pastor pakhat leh kohhran upa/rawngbawltu langsar, ram rorel tura kan thlan chhuah tawhte hi thlan tlin an nih hnu-ah ‘vatawk dang ang mai’ an ni deuh vek. Thenkhat phei chu khawvel thil duh a, duham em em an ni hlawm. Hei hi ka beng ngeiin ka dawng nual tawh. An danglam thei bik lo.
A thuhrimin kohhran a inhmang, ‘Pathian rawngbawl’ inti tam tak leh tlawmngai pawl lian hruaitu nihna chelhtute hi politics khel atana tha ber an ni lo chiang khawp mai. Mi danglam erawh chu an awm teh meuh mai a. Cowboy film (western movie) a chang thin Ronald Reagan kha US president tha zual zinga lang pha a ni mauh mai a, chutih laiin kohhrana inhmang nasa tak Kristian tha em em a ngaih Jimmy Carter kha chu an ram hruaitu zinga an ngaihsan loh ber zinga tel a ni thung.
Hei hi a chhan chu kan hre thiam thei vek mai a, sakhaw ruihchilh leh kohhran tlawn huam chite erawh chuan an hre thiam lo der tlat thung a. Muhil tak tak ai a muhil der kaihthawh an harsa zawk ang hi a ni. India ram hi en ta ila, Prime Minister zinga thunei ber (most powerful) chu Indira Gandhi kha a ni a, ani chu a pa vanga he dinhmun sang hi chelh thei a nih rualin a kalna lama kal na tak, thuneihna a chelh theihna tur chuan mimal zalenna pawh palzut hreh miah lo a ni a. Chutih rualin Bangladesh a lo pian theihna leh India hmelma hnai ber Pakistan tiphel phawk theitu hruaitu ropui a ni.
Indira fapa Rajiv Gandhi kha ngaihsan awm ve tak a ni a. Thlawhtheihna khalhtu a ni satliah mai lova, a nu an kahhlum avanga PM a lo nih hnu khan Sam Pitroda hmang tangkaiin India ram pum inbiakpawhna nasa taka hmasawnna thlentu a ni a. Ramdang car lalut a, India rama siamchhuah ve theihna atana bul tumtu leh hmahruaitu a ni. Hindu thuthlung leh zirtirna behchhana ram puma sorkarna lak tum BJP hruaitu Atal Bihari Vajpayee te, hlau leh khur chunga a tul tawh em si avanga India ram economy siamthatna atan Dr Manmohan Singh pawtlut a MP a thlan tlin pawh ni si lo, Union Finance Minister a dahtu Prime Minister P.V. Narasimha Rao te kha fak hlawh ngei ngei tur an ni. Fak hlawh ngei tur zingah hian Dr. Manmohan Singh hi hmaih chi a ni hauh lo bawk. India ram economy siamthat hna kha thawk lo se la chuan ram ropui taka inngai hian charau ek kan thai mek ang.
Malaysia-in an ram nena zalenna nei ruala ram pakhata awmpui pawh an duh loh, Singapore ram heti khawpa a ropui theihna tura thawktu Lee Kuan Yew te anga ram hmangaih leh hmathlir tha nei a, an beih ang ngaihtuah pha tur hi kan kohhran leh khawtlang hruaitu zingah kan la hmu ve lo chu a nih hi! Mahni awmna kohhran a nghet leh rinawmte hi ram hruaitu atan an tha lo. Ram hruai ai a kohhran leh sakhaw ngai pawimawhtu hi ram hruaitu tha an ni thei tlat lova, pawl a rinawm bur te hian an hna tur ram hruai ber kha a ngaih pawimawhtir ngai hek lovang.
Zu in zeuh zeuh avanga ram hruaitu tha ni thei lo tura ngai tlatte hian Indopui 2-na hunlai a, an ram leh khawvel ram zalente chhanchhuah kawnga thawhhlawk tak British Prime Minister Winston Churchill-a chanchin hi an chhiar ngai hauh lo chu a nih a rinawm loh. Ani kha eptu MP-te chuan ‘Kan zubura hi’ ti khawpa Parliament-ah pawh an aukhum thin a ni a. British Prime Minister tha ber zinga ngaih a ni thung.
Soviet Union (communist/socialist) sorkarin rawng tak leh hrehawm taka a rahbehna atanga mipuite chhanchhuak a, khawvel ram liante indo thei reng boruak (cold war) titawptu Mikhail Gorbachev leh Boris Yeltsin te kha an theihnghilh vang a ni hek lo. An duhthusam fahrah te te kha an tlangaupui ve mai mai chauh a ni. Hemite pahnih pawh hi anmahni sawiseltute chuan vodka heh lutukah an chhuah ve tho an ni. Glasnost leh Perestroika thuthlung hmanga khawvel hawi danglamtirtu an ni tih hi khawvelin a hre thung.
Kristian an ni lo chauh ni lovin India rama Chief Minister tha a an sawite chu Nilesh Kumar te an ni daih a, kan ramah pawh anni ang chief minister neih ve duh ngawih ngawih kan tam hi. Ram hruai hna leh kohhran hruai hna, kohhran huangchhung atanga Pathian rawngbawlna hi chu thil hrang daih a ni. Zirtirtu tha tak hian doctor hna a thiam ngawt lo. Doctor hmingtha tak hi ukil tha an ni thei ngawt hek lo. Thutlukna dik siam thin Judge te hi court-ah thu se la a tha a, hmun phiat fai tur khawpa hmun phiah kawnga taimate hi hmunphiat tha an ni leh mai. Chutiang zelin.
Kohhran mi nghet, nungchang tha leh thing tlawn ngila ngil satliah hi ram hruaitu tha an ni ngai lo. Dik tak chuan kan hruaitu neih tawh leh neih mekte hi kohhran leh pawl liante thu thu a thle vel mai mai an ni a. Ram an hruai ngam tak tak lova, kohhran leh pawl liante duh danin an kal mai mai a ni. Ram hruaitu chuan a hruai ngam tur a ni a, tute duhdan emaw a zui mai mai thiang lo. Mipui zui lovin a hruai zawk tur a ni.
Sum hui luh tam leh mahni hausakna tur ringawt thlir lo, a tak taka ram leh hnam hmangaih a ram leh mipui hmasawnna leh changkanna atana hnathawk thei tur hi kan ram hruaitu atana kan mamawh ber chu a ni. Chutiang mihring ngeiin ram an hruai chuan engineer-te doctor-te leh sorkar hnathawk dang tam ber pawh an tha mai ang. Ram inkaihhruaina kalphung (system) siamtha thei tur leh siamtha ngam chuan he ram hmasawnna hi a thlen ngei ang tih hi a chiang a ni.