MAHNI HMA

Mizote hi Kristian kan nih hma leh kan nih hnu kum engemawzat thleng khan kan thupui chu ‘Sem sem dam dam, eibil thi thi’ tih a ni a. Mahni ai a upa zahna kha a taka vawng nungin “Upa berin a bar hma chuan naupangin an bar khalh ngai lo,” tih thuthlung pawmtute kan ni bawk. Hei mai a ni lova, tharum leh ralthuam tha zawk hmanga min rawn hneha min awptu mingohovin an duh chu duh, an duh loh chu duh loh an tih angin Mizote’n kan ti ve ngai lova. Riltam leh tuihal tak pawh ei leh in tur an pekin, tlawmngai taka, ka puar e, ka tui a hal love ti thin hnam kan ni.

Kan tet lai khan ka pa khan thil tam tak min hrilh thin a. Chumi zinga thenkhat chu thangtharte hi chuan mak an ti tawh ngeiin ka ring. Ka pa min zirtirna chu, “Thiante nen ramhnuaiah emaw kawngpuiah emaw ke–in in kal a, in hah vek avangin hah thu sawi loh tur. Midang pawh an hah vek avangin hah thu sawi hmasak kha a ‘pa’ lo. “In thlenna-ah eitur an chhawp che u a nih pawhin ei hmasa a tan loh tur, midang pawh an riltam ve vek a, midang eitir hmasak tur a ni a, a hnuhnung bera ei tur, i thi hman lovang. Ramhnuaiah tuihal taka in awma tui awmna in thlenin a thleng hmasa ni mah la a in hnuhnung ber nih tur, midang in vek hnuah in mah la, i thi lovang,” tih velte a ni.

Tunhma kha chuan dinhmun leh nihnate kha an inhnawn thin a. Tunah erawh chuan tihtak zetin a chuhin an chuh ta mai a, pawl tenau berah pawh hei hi a ni ta zel mai a, kohhran upa thlanna-ah pawh anmahni vote tura dil an awm hial tawh ni a sawina hi a rei ta fu mai. Sum leh pai leh nihna hi vaiho ang maiin kan inchuh ta huam huam mai chu a nih hi.

Mizo nun diktakah kha chuan mi chhungkaw chaw ei lai an nan’ a, chaw ei a an sawm pawhin a takah riltam hle mah se, “Ka ei chak love,” an ti thin a. Huaisen Nopui dawmtir turte pawhin tlawm patawkah an la emaw tih mai tur a ni thin a nih kha. Kan hnam nuna bet tlat ‘Nang nang’ tih thin kha tunah hi zawng ‘kei kei’ tih a ni ta daih mai a. Ei leh in lamah pawh kan hlauh ber chu ‘ei zawhsan’ a ni ta emaw tih mai tur a ni.

‘Tlawmngaihna’ kan tih thin sap tawnga ‘the virtue of selflessness’ an tih hi Mizo tawng chuan ‘mahni aia midang dah pawimawh hmasak’ emaw mahni aia vantlang leh midang ngai pawimawh zawnga inpekna ti pawhin kan sawifiah thei ang chu. Chu kan hnam chungchuanna ni a kan sawi thin ‘Mizo value system’ chu kan han ‘chang­kansan’ nasa ta khawp mai a. Mizo Tlawmngaihna hi Isua Krista’n, “Nangmah i inhmangaih angin i vengte hmangaih rawh” a tih ai a chungnung zawk ‘nangmah aiin i vengte hmangaih rawh’ tihna tluk a nih lai hian kan bosal nasa ta em em mai a.

Zirsangzela Hnamte khan ‘Zonunmawi’ (tlawm­ngaihna) liam tur kha tap chungin a au ding zo lo tih a puang tawh a. Mizote, ‘nang nang’ ti thin, harsa zawkte khaichhuah thupui a nei a, midang itsik ngai lo nuna nung thinte tun dinhmuna kan lo din tan hun tak hi sawi a harsa khawp mai. Hemi hma fe hian kan hla kungpui Rokunga khan Mizoram leh Mizote zinga eiruk leh hlemhletna hluarzia kha kum 1960 chho daih tawh emaw khan a lo phuah tawh a. A hla thu-ah khan ‘Ka pianna Zawlkhawpui’ a ti na a, Mizorama hlemhletna hluarzia tahpui a ni ber e.

Eiruk/ hlemhletna hringtu chu duhamna leh mahni hamhaina a ni a. Hei hi Mizo Tlawmngaihna thuthlung letling chiah a ni. Chu mai ni lovin kan rin Bible-in “Duhamna chu milem biakna” a ni a tih bakah tangka sum ngainat chu sual tinreng bul a nih thu a sawi tel bawk. Kan Mizo nun tha kan kalsan a, Kristian sakhua kan pawm a. A hnu lawkah Kristian zirtirna tha pawh kan bosal tel ta mek a. Kan Mizo hnam ze tha tlansan si-in kan sawkhaw vawn thar Kristian sakhaw zirtirna tha (Christian values) pawh kan thlauthla ta si a, kal ngaihna hre lovin kan hawihai a. Heti hi kan ni ta mek a nih hi.

Mahni hmasial lutukte avangin Mizoram hi a rum rei tawh hle a, a rum mek bawk. Mahni hmasial, ram hruaitu hausak tum ngar ngarte, sorkar/mipui sum khawihtu sorkar hnathawkte, an sangawizawnpui con­tractor/ supplier depde lutukho inthurual hian he ram hi an sawp rethei reiin an sawp chhe nasa tawh ngawt mai. Tunhma lawka Mizote zinga a hrisel lo fal leh thatchhe lutuk tih loh ei leh bar kawnga intluk tlang pet pet thin khawtlang kha a sawp chhe ta. Kan intluktlan lohna bul lo inṭanna hi chu democracy kan tem tan a, sorkar hnathawk leh thawk lo, kohhrana mingo missionary-te chuam leh chutiang ni pha ve lote dinhmun a inthlauh atang khan a ni a.

India laka zalenna sualtute thla khirhna hmanraw pakhat, UT hunlai a eiruk tham tak meuh meuh Home Ministry sum inchuh a kan ram hruaitu leh sorkar hnathawkte’n an zen tak tak atang khan Mizote hi kan inthlau chho ta em em mai a. Communist-ho sawi dan takin a nei leh nei lo (the haves and the have-nots) inkar a lo zau ta lutuk a. Chi inthliarna (caste system) nei ve lo ti a chhuang taka insawi thin leh khawtlang dinhmuna inthliarna awm lo (classless society) a inchhal Mizote chu kan lo inthendarh nasa ta hle mai a. Lal lal lai a lal fate leh hnamchawm fate inneih a rem lo ang mai khan tlangval nazawngin rim tina an tin loh mi hausa leh milian fanu an awmna hi a rei ve ta fu mai.

Hetiang a lo awm theih­na chhan hi dik tak leh thawh­rimna avanga hausa ni lova, dik lo taka sum lakluh (ill-gotten wealth) avanga hausate mual-eng hmu phak an lo nih tak vang a ni ber. Thuneihna pumhmawmtu leh a thei fa chuan mipui sum chauh an eiru a ni lova, sorkar hna pawh midang tana luh ve theih lohvin an chhungkhat lainate an thei sem hmiah hmiah ta mai a. Sorkar hnathawk chhungkhat laina leh politics a puchuam nei ve lo tan chuan sorkar hna leh sorkar hnuai a thawh tur contract lam pawh vana rah ang a ni ta.

He mahni hmasialna ten­awm tak hian ‘Zonunmawi’ ti a kan sawi Tlawmngaihna zawng zawng hi a thiat hneh em em satliah lova. Kristian zirtirna laimu duham lo tur leh tangka ngaina lo tura Isua Krista zirtirna chu a mausam fai vek a. Mahni kan inhmangaih anga vengte (mihringpuite) hmangaih tura Krista min zirtirna pawh a ngaih pawimawh theih ta hauh lo a nih tak hi. Chumi-in a hrin langsar tak chu biakinah hmuh tur a awm lova. Sorkar hnathawhna hmunah leh bazar-ah a lang chhuak chiang hle.

Vawksa van lai a kohhran zing tawngtai inkhawm bang nuhovin sa an inchuh nat dante, eng thil thleng emaw avanga kan thenawmte mamawh ve tur ngaihtuah thei tawh lova, kan chhungkaw bil tana thil kan lei khawl chiam chiam thin danah hian a lang chhuak chiang em em a. Covid-19 hri len lai khan he kan thinlung chhungril hi kan mualpho nasa ngawt mai. ‘Chi (salt) avang dawn’ ti a dawt thuleng avanga chi ip tam fe han lei khawl duh mai kan nihna kha a tichiangtu pakhat chu a ni. “Keini’n kan neih chuan midang chuan ngei mai se a pawi lo,” tih hi kan thinlunga piang/tiak leh thang duang tak chu a ni tih hi hai rual a ni ta lo.

Chutih rual chuan mahni hmasialna chuan bukna dik lo a hring a. Kan thingzai a te telh telh a, kan lungchher a ti te telh telh bawk a. Eirawng­bawlna gas khawih chingpen leh petrol pawlh dal hun kan thleng ta hial a. ‘Ringlomi’ kan tihte aiin kan kun hniam ta daih a nih hi. Kan hlawkna tur a nih phawt chuan kan sa buk a dik thei tawh lova. Kan anhnah tel karah a kaurau kan phum hreh tawh hauh lo. Pawisa note lem thlenga mi kir/pek phei hi chu kan pawisak lohna a rei tawh mai.

A taka ram nei hauh si lova sorkarin hmasawnna tura ruahmanna a siam a zangnadawmna neih theih na’na LSC/Periodic patta/House site Pass neih hreh chu sawi loh, themtleng te zawk ang mai a inrawlh ve zel phei hi chu kan intodelh zozai lutuk tawh. Zah chu sawi loh mifingah an inngai tawh zawk a ni. Hetianga tih hreh hauh lo zingah hian inti piangthar tha, thlarau chang chhah leh ze khel maksak, kawngpui a ring tak taka tawngtai a ‘Haleluia’ tih chiam chiam zak der chhin eih loh hi an la kuh tul leh nghal maw le.

Mihring hian mahni hma­sialna hi engemaw chen chu kan nei vek mai a. Mahni hmasial hauh lo chuan hma­sawnna pawh a awm thei lo. Chutih lai chuan American philosopher zinga ka ngaihsan em em leh a lehkhabu ziah a theih ang ang ka fawmkhawm thin - Ayn Rand-i‘n kum 4 ka tlin kuma “The Virtue of Selfishness : A New Concept of Egoism” tih lehkhabu a lo ziah khan min hneh fo thin. Midang harsatna siam lo leh midang tihek lova, midang chanai ei lo hian thawhrimna leh tih tak taka thluak fim hmangin a hausak theih a. Mizoramah erawh chuan kan mihausa tam ber hi vangvat ang mai a midangte thisen dawta tlai leh puar an ni a. Kan naupan lai a kan nu leh pate’n Nongsohnoh an tih mai, Khasi naupang rubova an thisen an dawt tura rulpui an pek avanga rul malsawmna dawnga hausa ni a an sawi thin ang kha kan rama mihausa kan tih tam tak hi an ni ta tlat a ni.

He ram a chengte hi mihring kan nih miau avangin eng­emaw chen chu mahni hma pawh kan sial reng dawn. Chutih rual chuan midang thisen dawt a, midangte chanai eisak leh mipui sum eiru lo zawnga mahni hma kan sial a hun ta. Hetah hian sorkar thianghlim leh eirukna titlem turin ram hruaitute an pawimawh hle a. Rorelna court-in mipui chanai eitu mi hmasial leh duhamte a hrem zel a pawimawh em em a ni. Chutianga court-in hna a thawh theihna atan chuan Police-te leh Anti Corruption Bureau a thawkte, Lok Ayukta-te pawh an pawimawh. He mahni hmasialna tenawm tak kan ram tichhetu hi tih tak taka do tur chuan inchhungkhur, khawtlang leh kohhran pawh an pawimawh tak zet a ni.