ATSO TAWH LOVANG U

Hemi thu kan ziah lai hian Mizoramah Covid-19 hri kai enkawl mek 1 a awm a. Nikum December ni 16 khan a vawi khatna atan Mizoramin hri kai enkawl a neih tawh loh laiin February thla tawp leh March thla chho khan hri kai hmuh chhuah thar a awm leh nual a. India ram hmun dangah hian hri kai hmuhchhuah a pung chho leh ta tlat mai hian ngaih chu a titha hauh lo mai. Chumi avang chuan kum 2020 a he hri len tirha kan lo buaipui dan kha chu enlet chu a ngai tak meuh a ni.

Kan hrileng (Covid-19 pande­mic) chanchin hi i han chhui let leh teh ang. March ni 24, 2020 khan a hmasa ber atan Mizoramah hri kai pakhat hmuhchhuah a ni a, ani kha Europe lama a zinna a a kai ngei niin a lang. Hemi kum hi Covid-19 hri leng avangin mi 8-in Mizoramah nunna an chan a. A kum hnihna, 2021 kum khan Covid-19 insiam danglam zinga nunna heh bera ngaih ‘Delta variant’ an tih mai chu a leng ta a, hemi kum hian mi 537 zet an thi a.

Kum 2022 khan mi 181 an thi leh a, thi an tlem leh tak chhan hi kum chawhnu lama Omicron an tih mai a len tak vang niin a lang a. Omicron hi inkaidarh awl ber a ni chungin thihna a thlen vak lo niin mithiamte’n an sawi. Kuminah hri leng vanga thi an la awm lova, nikum kum chawhnu lamah pawh an awm lo tluk a ni. Thi zawng zawng pawh hi zir chian chuan Covid-19 vang ngawr ngawr a nunna chan an tlem a, a tam ber hi chu natna na tak veil eh kum upa tak tak, hri kai lo pawha dam rei chuang lo tura ngaihte an ni.

Omicron hi a insiam danglam ve leh a. Nikum chawhnu lam kha BF.7 an tih mai khan min nuai na a, nunna chan erawh an awmphah lem lo thung. Engpawh ni se, Mizoram kan buaithlakna em em chu kum 2021 te khan India ram hmun dang leh hmarchhak state danga hri kai an awm tawh loh hnu-ah kan la ngah em em mai a. Nikumah pawh khan chutiang deuh tho chu kan dinhmun a nih avangin sorkar laipuiin mithiam a rawn tir chho fo a nih kha.

Hetiang kan nihna chhan hi kan sorkarin a tihtur a tih loh leh a tih loh tur a tih thin vang a ang khawp mai. Thlarau lamah harsatna kan tawh chuan Pathian rawngbawltute kan rawn ang a, thubuai kan neih chuan ukil ruai-in, kan damloh chuan doctor-te kan rawn tur ni awm tak a nih laiin a letling zawnga kal hu hu kan uar em em a nih kha. State danga Rapid Antibody Test an tih duh tawh lo hnu leh World Health Organisation (WHO) leh Ministry of Health and Family Welfare (MoHFW)-in hman tawh loh tura a tih hnu-ah kum 2020 chho khan kan la hmang uar zui hle a.

Kum 2021 chhovah pawh khan Rapid Antigen Test kha a rin tlak lohva, RT-PCR laboratory leh a tlukpui ngei a sample endik tura MoHFW-in thurawn a chhuah hnu-ah pawh a tawp thlengin Rapid Antigen Test hmanga sample endik kan uar zui a ni. A pawi lai tak chu Rapid Antigen Test hmanga sample endikte kha hri kai lo anga endikna khawlin a chhuah chungin an lo pai reng si a, hri kai lo lenin an leng hah hah a, midang an kai darh chiam zel a. Chu chuan vantlangah hri a tidarh ta chiam a nih kha.

A hun takah mipui nawlpui sample endik (mass testing) kan kalpui duh lova. Kan han tih ve meuh chuan a lo tlai tawh a ni tih kha kan la hre reng awm e. A tangkai tawh hauh lo. Kan han tih ve pawh khan RT-PCR hmang lovin, rin tlak lohva mithiamte sawi, Rapid Antigen Test kan la hmang zui ta zel a, awmzia a nei tak tak chuang lo. India rama hri kai an tam chhoh leh mek lai hian, hmarchhakah leh Mizoram ngei-ah pawh Covid-19 hri hi pung chho leh thei tih hi hriat tur a ni. Chutiang hun chu a lo thleng leh a nih chuan engtin nge kan tih tak ang tih hi ngaihtuah a ngai ta a ni.

Covid-19 hri len tirh aṭanga kan thiltih fuh loh lian zualte i lo enlet teh ang - March ni 24, 2020-a kan pastor pakhatin Amsterdam a a zinna a hri a kai tih kan han hriat khan kan ralkhelin kan phawklek nasa lutuk a. Ngaihtuahna fim (rationale thinking) leh kan hmabaka kan kal dan tur kan ngaihtuah thei tawh lo. Rilru hlauhlawp leh ralkhel chungin he hri leng hi kan hmachhawn a, kan tisual ta rem rum a nih kha.

Kan pastor chauh kha ram pawn aṭanga lo lut kan neih chhun a ni a, khatih lai khan Mizoramah hri kai dang kan awm miah lo tih a chiang hle. Chuti chung chuan kan inkharkhipin kan inkhuahkhirh vak vak a. Hun rei fe chhung chu inringhlel sample endik pakhatmah Covid-19 hri kai kan hmu lo chungin hna thawh kan inkhap a, namen lovin kan inrapbet a nih kha. May thla chawhnu lamah phailam aṭangin Mizoram mite an lo lut khawm tan a, anni kha Rapid Antibody Test hmangin an sample kan lo endik sak a.

Kha endikna khawl kha a rinduap em avangin damdawi lam thiamte tawngkam takin ‘non-reactive’ kha chu hri kai lovah sorkar khan a ngai hmiah a. ‘Reactive’ ho kha khawl rintlak zawk RT-PCR hmanga endik an nihin hri an lo kai lo zel si a. A chhan chu an taksa a hri dotu leh lo thattu khan a lo thah hman zel tawh vang mai a ni. Kan chan loh khanah kan do ber hri kha kan chhuah ta zel mai a. Kolasib district CMO khan thil a hrethiam hlauh mai a, ‘non-reactive’ ho sample kha RT-PCR hmanga endik turin a rawn thawn ta a, Covid-19 kai kha mi 12 lai June ni 1, 2020 khan hmuhchhuah a ni a, kan ralkhel leh zual ta a nih kha.

Kan ram hruaitute leh health department a kan hotute kha a tirah kha chuan dem ngawt chi an ni lo. Khawvela hriselna lama thuneihna sang ber WHO mithiamte pawh an bangbo a, khawvela damdawi lam thiamna kawnga a ber hauhtute pawh an chuti lua chuang lova. A chhan chu Covid-19 hri hi tun hma-in khawvelin a la hmelhriat tlat lo. A hri thawh dante, inkaichhawn dante an hre riai ruai chungin a buaipui dan turah an buai ve tho tho a nih kha.

Keini kan chetsualna ber chu kan intihṭhaih nasa lutuk a, kan thlabarin kan ralkhel uchuak lutuk kha a ni ber. Hnam huaisen ti a inchhal kha hnam dawihzep ber pawlah kan inchhuah ta a nih kha. Han ngaihtuah nawn leh mah teh u. Kan tih luatah kan inhaw hman a, kan invaw thlu rem rum lo kha kan dawihzep zawk vang nge kan lo la tha viau zawk tih hi ngaihtuah tham hial a ni. A chhan chu a tir te a sorkarin a rel fuh loh vang a ni.

Sawi tak angin he hri leng hi tuma’n an la hre chiang lova, a thunun (contain) dan tur pawh mithiamte’n an zir mek a. Chutiang a nih lai chuan mipui punkhawm luih luihna-ah a darh duh tih chu an hria a, mihring leh mihring inhnaihchilhin inthawkkhum, leh kut hmawr insik aṭangin a kaichhawn theih tih an hre bawk a. Hei hi a hma lama hripui leng tawhte aṭanga an zir chhuah mai a ni. Mi ramah chuan mipui pungkhawm khap leh pawnchhuah khaptu atan ‘law and order’ kengkawhtute an hmang tangkai mai a nih kha.

Mizoram a kan Police-te hi engemaw a thlen a, mipui thunun (crowd/ mob control) hna thawk turin an tling turah kan ngai a, chutiang chu an training bawk. A sing/ a sang tel zingah chuan lo che uchuak deuh chu pahnih/khat an awm thei ngei ang tih hi pawm tel tur a ni. Mahse, mipui thunun lama training la nei hauh lote health department-in phungbawma sawm a, an thuneihna tur pawh ziah chian ni si lova thingtlang leh khawpui veng hrang hranga ‘task force’ ruatna thupek a’n chhuah rup mai kha chu hri leng ai pawhin a hlauhawm zawk.

Prime Minister Indira Gandhi-i’n thuneihna chelh reng a duh avanga June ni 25, 1975 leh January ni 18, 1977 inkar chhunga ram puma ‘emergency’ a puan nen khan a lem chuang lova. Rapthlak tak a ni. Covid-19 hri len tan leh a vanglai chho khan Mizoram mipui mimir hian dikna leh chanvo kan sawi thei lova, nei hauh lo ang kan ni. Sorkarin a din ‘task force’ te kha Vanawia pawl inrelbawlna a ‘Lal Zahabar’ a thuhnuaia awm ang mai kan ni. Kan chep dan kha a namen lova, sawiin a siak hek lo. Mimal lal hrawtna (dictatorship) hnuai a kun nen a lem chuang lo.

Phai lam aṭanga kan Mizopui, tam tak tan chuan kan thian leh chhungkhat lainate an lo haw a, an bus chuanna-in kan khua/veng a tlan pelh lai a dawr leh mimal chenna in kawngka lo khar vek tur tih thupekte a awm a. Anni kha hri an kai leh kai loh la endik tur chauh an ni. Chutiang bawkin ka venga hmun ruat bikah hri an kai leh kai loh endikna hmun an siama an sample endik tura lo kalte phurtu lirthei kaltlang laiin pawnchhuah min khapsak bawk a. Tun hnu hi chuan nuihzatthlak hial a chang zo ta.

Kha kha chu atsona chi khatah pawh kan lo ngai mai thei e, mahse, thingtlang lamah kan han zin a, hri leng darh zel tur dona atana tangkaina reng reng nei hauh lo tih lang rengah kan mimal zalenna min han rahbehsak kha chu thinrim chu a awl a ni. Lirthei a chuang chunga an khua kan chhun pelh mai mai tur min han tiding a, kan lirthei nambar kan report a ngai velte phei kha chu tul lo tawpkhawk a ni. Min kal tlangtir ta mai mai zawk sela chuan an khaw mipui an him phah zawk daih tur tih kha a chiang em em bawk si nen.

Sawi nep kan tumnaah min lo ngaihsak lo ta u la, khami kum March ni 24 leh December ni 31 inkar khan Covid-19 hri kai mi 8 an thi a, chu pawh chu Covid-19 hri pawh kai miah lo mahse, an natna-in a tlin em vang leh an kum a upat tawh avanga thi tho tho tura ngaihte an ni. Khami kum khan cancer avangin mi 500 chuangin Mizoramah nunna an chan tih lam chu kan ngaihtuah lem lo.

Kan sorkarin mithiamte ai a helama thiamna nei hauh lo kohhran hruaitute leh tlawmngai pawl liante thurawn a pawm zawk fote kha sawichhuah chakawm pawh a ni tawh lova, kan saw thui lovang. Sawi ngei ngei ngai, kan tawnhriat tawh aṭanga kan zir tur chu hri len avanga mipui thunun an ngaih, a hri lam hre lo mah se, mipui thunun kawnga zir chhuakte ruai lova, engmah hre lo, thuneihna chaka tuihalte kuta mawhphurhna hlan kha chu kan sim hmak a ngai tawh.

Inkhuahkhirh rei tawh luat avanga chhuanchham mai thei dinhmunah rethei zawkte kan awm rei hle lai kha ngaihtuah let teh ang. Chutiang boruaka kan chen lai a, lo/huan kal leh lui kal, len deng leh tui thehkang a sangha man leh chakai meichher chhit thleng haw tlai deuh apiang pawisa tam tham tak chawitir ang chite kha chu tihnawn chi a ni tawh lo. Aizawl khawpui ami veng hran aṭanga hnathawkte chhunlai-a han hawtir ngawt mai te kha a mawlthlak piah lamah him taka hnathawh duhte rahbehna a ni. Hri kai an lo pung leh a nih pawhin thawhchhuah hrek lo zawng leh mimal zalenna leh chanvo rapbet lo zawngin ruahmanna i siam tawh ang u hmiang.