VOTE ZAWN DAN

Hripui léng kárah district 9-a village council 558 (autonomous district council 3 huam chhung tel lo) kan thlang dawn a; a rual hian Aizawl Municipal Corporation (AMC)  huamchhûng a local council 83 inthlanna a awm dawn bawk a. Vote thlâk hun atana State Election Commission (SEC)-in ni a ruat chu kârleh Ningani (August ni 27) khi a ni. Hriléng avangin inthlan tur boruak pawh a dai ang reng hle a. Hun dang angin political party-te leh vote thlâk turte pawh an phur zàn lova, hriléng mek hian an rilru a kaipeng nasa hle niin a ngaih theih.

Covid-19 hri lèn lai a VC leh LC inthlan buatsaih chungchangah hian ngaihdan a in ang lo thei viau awm e. Ţha ti lo an tam viau mai a; a chhan chu vote thlak leh vote chhiarna hmun bakah,  candidate leh anmahni puitute’n vote an zawn laite’n inhlat taka awm leh hri pu darh lo tura fimkhur tawk thiam a harsat viau a rinawm reng a ni. Biakin inkháwm phal lova, tunhnai aţang phei chuan zing ţawngţai inkháwm thlenga kan khap a, zirlai ekzam pawh kan remtih loh lai hian, a aia mipui punkhâwmna tam leh huapzau zawk, district 9 a mipui chet hut hutna tur han siam hi a hun lo titu tan chuan hun lo tak chu a ni.

Amaherawhchu, sorkarna chelh­tute hian hriléng avanga VC/LC inthlan hi an tihkhawtlai ngun tawh avangin dân dinglai angin neih ngei a ţul an ti tawh ni ngei tur a ni a. Chubakah politics boruak an thlirin tuna inthlan hi buatsaih a nih lohva, an tih khawtlai zel chuan an tan a hlâwk dawn lova ngaihna an neih avangin,  hripui lèn lai pawh pawisa lovin inthlan hi buatsaih turin SEC hi thurâwn an pe a ni thei bawk. Chutih lai chuan eptu pâwl 2, MPCC leh BJP chuan a hma lama kan tarlan takte leh chhuanlam dang dang siamin VC/LC inthlan hun sawn hlat an duh thu hi chanchinbumite hmaah an sawi a. Inthlan ţhulhtir theitu SEC emaw sorkarah emaw chuan ţhulh tura ngenna an thehlut lem lo thung a ni awm e. 

SEC lamin inthlanna kal tlangpui an tum dan en hian,  sorkar dinglai hi chuan a thutlûkna hi sawhsawn a tum lo niin a lang thei a. A chhan chu sorkar hian inthlan ţhulh emaw a hun sawn hlat emaw an duh chuan,  SEC-ah a duhdan an thlen thei a, chu chuan ngaih pawimawh a hlawh ngei a rinawm a, mahse, tun dinhmunah chuan a la thlen lo a nih hmel e. Rorellai MNF party an lehthal thei a nih loh pawhin che ţha hle tura inngai (2018 Assembly inthlan result avangin) ZPM hi chuan inthlan ţhulh emaw sawn hlat emaw lam an sawi àwm kan hre lova. Rorellai MNF party nen hian inthlan ţhulh rih emaw sawn hlat emaw chungchangah hi chuan nghavawk hram ang mai-in an ngawi reng mai.

Kan thupui kan luhchilh hma-in thilmak ang reng tak ka dawn hi chhiartute ka hrilh ve chak che u a. AMC huamchhunga MLA pahnih chuan an bial chhunga local council inthlanna lo awm tura an party candidate atan, tuna a dinglai engemawzat an dintir tawh dawn loh thu an sawi tlat mai a. A chhan chu inkharkhip hunlai velin mi pawi an lo sawi tam deuhva, an tlin zawh an rin tawh loh avang leh an party-in a chhiat zui phah zel an hlauh vang niin an sawi. Thingtlâng lamah hetiang boruak hi a awm ve em tih lam erawh chu ka hre lo. Thil ni thei tak chu a ni mai thei e. 

VC leh LC inthlan vote zawn lai hian rorellai party apiangin sorkar thlâwp/thawhpui thei VC/LC neih a pawimawhzia leh khawtlâng mipui tan pawha a hlâwk thu an sawi ziah thin a. Ţhenkhat phei chuan eptu lam VC neih/thlantlin chu bucket mawng pawpa tui khai ang niin an tehkhin a ni. Eptu lam pawhin theihtawpa ţan la-in sorkar lai party VC/LC nih loh mai avanga khawtlâng tana ţangkai loh thu a awm chuang lo niin an sawi a. Tun inthlan dawnah phei hi chuan Finance Commission 15-na in thingtlâng leh khawpui a tualchhûng sorkarte tan sum a ruahman fel vek a, rualkhai taka sem tur a ti niin eptu lamte chuan an sawi a. State Finance Commission pawhin state sorkar sum hmuh aţanga za zela 15 chu VC/LC te hnathawhna atana serhhran turin rawtna a siam tawh a ni an ti. Engpawhnise, an sorkar lai leh eptu an nih laiin an sawi dan khi an insawi chhawk mai mai ţhin chu a ni ber tih a chiang e. 

Tam takin kan ngaihtuah chiang ngai kher lovang a, mahse, kan tualchhûng sorkar ‘local-self-government’ (VC leh LC) dinhmun hi tunhma nena khaikhin theih a ni tawh lo. LC chairman/VC president, secretary leh member-te lawmman thlakip lak hi tunhma ang leh sum hlutna chhutin a tam chuang vak lo tih kan hre vek chung hian an dinhmun hi a hniam viau tawh lo. Ni za inhlawhna chungchanga thil felhlel, hnathawk thei tura chhinchhiahte hming chuanna lehkha (job card)-ah ringawt pawh hian sum siamna a inhawng nasa hle a. A taka inhlawh ngai lote card zozai hi sum siam mai ni lo suamna tham a ni ta a. MP leh MLA LADS sum hman kawnga an pawimawhna ngaihtuah tel phei chuan LC/VC hruaitu nih hi a taka chuh tham khawpa mawm a ni ve tawh. 

Eptu emaw rorellai emaw lam ni hauh lo pawhin khawtlâng hmasawnna hi a thawh theih a ni tih lampang hi, keini politics ruihchilh tak mai Mizote zingah hian ngaihtuah an tlem viau awm e. Ka ţhianpa (doctor) chu a pianna khua-ah zinin thlakhat vel a châm a, sum seng hauh lovin he khaw hmasawnna hna hi a thawk thei. An khua-ah khan sikserh natna vei an lo tam em em mai a, chumi do tur chuan chhungkaw aiawhte thil sawipuiin an khua a tui tling, thosi tuina leh a tui keu theihna zawng zawng an tichhe vek a, a tihchhiat theih loh chin pawh khawnvartui an leih a, kar lovah an khua aţangin sikserh natna vei an awm ta lo thuai mai a ni. He a thiltih hian khawtlang hriselna, chéng tam takin a lei theih loh a thlen a, changkanna a thlen bakah sum ral mai mai tur tam tak an hum a ni. 

Eirûkna do kawnga India ram puma hmingthang, eirûkna dotu pawl (Lokpal) din a nih theihna turte leh mipuite’n sorkar thiltih an hriat theihna chanvo humhalhna atana Right to Information Act pawh nawr chhuaktu Anna Hazare chanchinah hian mipui mimirin kan hriat vak loh lam a awm a. Maharashtra a khaw pakhat Ralegan Siddhi a tihhmasawn chhoh dan hi ngaihnawm tak a awm a, a sipai pension hlawh hmang maiin he khaw rethei tak mai hi khaw intodelh, changkang leh hrisel, ramngaw leh nungcha humhalhna kawngah a din chhuak a ni. 

Hazare-a thiltih ang hi kan VC leh LC hruaitute’n an tih àwm tak zawk a ni a, ni za inhlawhna leh AMC aţanga sum lokal hmanga tuihawk luankawr leh vengchhung kawng siam piahlam ngaihtuahna leh hmathlir nei hi khawtla kan ram inrelbawlna bulţhut (grassroot/local government) hian awmze thar neiin hmasawnna kawng kan zawh zawk ngei ang a, eptu party candidate nih pawh vote hmuh loh phahna a ni tawh lovang. Pawl behchhan nei lova ding pawh ni sela khawtlang hmasawnna atana hmathlir ţha tak nei chu kan aiawha kan thlan hun a la thleng zawk ang. 

VC/LC inthlan chuhtute’n an awmna pawl hmachhuan mai lova khawtlang hmasawnna atana an hmathlir leh ruahmante behchhan a vote an zawn hun hi a nghahhlelhawm hle a. Pawl hmachhuan a, an pawl mi an tam avanga tling mai mai ringawt hian ram ropui min thlen ngai lovang. “Chu chu kan khawtlang tana tih ka tum a ni a, ka thiltum hi in duhzawng a nih a min ţawmpui chuan min vote ula, min ţawmpui lo a nih chuan min vote lo mai ula,” ti ngama vote zawn a hun tawh a. Khawtlang hruaitu nihna hi intihlalna leh mahni inhaivurna ni lova, khawtlang hmasawnna tak tak atana hman a nih hun hi a nghahhlelhawm tak zet a ni.