KHAP VEK LOVIN

Thil reng reng hi a inbuktawk a pawimawh fo a, khawvel thilah a ni emaw sakhaw thil (thlarau lam) thlengin engkim hi a inbuktawk a ngai fo thin. Mihringte’n hma­sawnna kan um luatah kan dam khawchhuahna atana pawimawh eltiang leh a tel lova kan awm theih loh ramsate leh an chenna ramngaw leh thing leh mau kan tihchhiat nasat hi a tuartu chu mihringte tho kan ni. Chutiang bawkin ramngaw leh a chhunga cheng nungchate uchuak lutuk a humhalh tumna hian hmasawnna nasa takin a dal thei bawk. Chuvangin sap tawnga ‘sustainable development’ tih tawngkam pawh hi a lo chhuak ni awm tak a ni.

Kum engemawzat kalta-ah khan Salem Veng Mualpui-ah hian kan ram (ka pa laka kan rochun) kan cheibawl ve a. Kan enkawl hma kha chuan kumtin mai hian thala kang ziah a nih avangin thing awm ve chhun pawh te reuh te te leh chawr bawrchhawr te te hlir a ni. Kan han luh chilh hnu khan kang lo turin kan buaipui nasa a, kum rei lo te chhung tak takah kan ram chu a ngaw nghal khup thei a ni. Thing chawrche zet zet kha a thangin a buk hluai hluai ta mai.

Arva chi hrang hrang kan vulhna kan thlam hnuaiah khan arek a tam si a, chumi leitha hmang tangkai a thlai chin kan han tum chu thing ding khup hnuaiah chuan a lo tha thei reng reng lo mai. Duhthlan a ngai ta a. Ram zau vak lo kha thing zar thlak kawlhin khanghu, phuihnam leh thingthupui vel kan chin bakah kum khat thlai chinna atan kan ruahman ta a; a zau zawk daih erawh chu thingkung kha kan zuah ta a ni. Chutih lai chuan thli a tam em em a, tunah chuan a chhehvela in a tam tawh avang leh thing an kih rem deuh vek avangin thlifim pawh a awm ta meuh lo. Ruah pawhin a duh ta lo hle.

Siamtu hian thil reng reng hi inbuktawk turin a duhdan takin a ruahman ni awm tak a ni a. Chu chu saphovin ‘ecological balance’ an tih hi a ni awm e. Rul awm lohna hmunah chuan sazute a puang chiam a, sakei/ sakeibaknei/ keite awm lohna-ah chuan sazukte hi namen lovin an pung mai. Sava kan thah nasat luat avangin Mizoramah pawh zawngtah leh a dang tam tak hi a nget zel tawh mai a, a nget eitu sava awm lo hi a taka tuartu chu mihring bawk kan ni.

Kan huan leh a chhehvel kan sawi ang deuh hian duhthlan a ngai fo mai. Thlai kan chin duh chuan engemaw chen chu a hliaptu thing tihkian a ngaih chin a awm a. Kit kher lo pawhin a tihdan erawh chu a awm. Hetiang zawng hian ngaihtuahna kan sen a ngai a ni. Mizoramah hian awmze nei tham inkalpawhna tha kan la nei lova, kawngpui kan sial zel a ngai. Chutih rual chuan kawngpui sial avanga ramngaw thiah vak vak leh thing ding sa tichhia a, lui dunga nungchate suat burh burh lo hian kal dan chu a awm a ni.

Bible lamah hi chuan Pathianin mihringte hi khawvel chhunga awm zawng zawngte chungah dahin he khawvela nungchate hi mihringte ei tur atan a ti niin a lang a. Tuifinriat, lui leh thing leh maute pawh mihringte hman tangkai a phal tih a chiangin a lang. Hetiang a nih lai hian sum siamna atana nungcha thah buaih buaih (wanton killing) ang chi leh hausak tuma thing kih vak vak ang chite a huam lova. Tuifinriat leh luidunga thilsiam chhuahna thli (industrial waste) paih ngawtte leh luidunga nungcha tura hraite a huam a rinawm hek lo.

Siamtu duhdan ni a lang chu – a thilsiam zawng zawng inrem leh inbuktawka an awm hi ni awm tak a ni a. Ramsa zinga ramsa dang ei tura a siamte hian an riltam loh chuan nungcha an thatin an ei ngawt lova, an puar laiin thah hrim hrim an tum ngai hek lo. Mihringte erawh chu duhamna a khat kan nih avangin “Nitin kan ei khawpin chaw min pe ang che” ti a tawngtai reng chunga kan ei khawp ai a tam daih hamhai duh reng kan ni thung. “Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo,” tih hla hian a puang chiang khawp mai.

Mizote hi khaw eng kan hmuh ve hnu hian (Kristianna avanga khawvel nunphung kan hmel hriat ve hnu) duhamna lamah kan tlan chak ta lutuk tih hi pawm a ngai. Chu duhamna chuan he rama cheng Mizote vek chanai eiruk leh kan ramngaw leh nungchate tihchereu kawngah a thawh hlawk hle mai. Mizo contractor hlawkna um lutukin ramngaw a tichereu dawn tih hre reng chunga a kawng laihna thlang thing hmuna leivung a hnawl thlak ngawt a, a thlang leh a lui luang lai a tibuai hreh hauh lote, mahni in leh tur ngei tui lakna hnar lama sangha leh lui a nungchate tur hmanga hrai duh kan tam ta mai. Hetiangho hi ram leh hnam hmelma an ni.

Chutih rual chuan a humhalhna lam ngaihtuahtu thenkhat hi chu an han che uchuakin an han firfiak leh rem rem khawp mai a. Mizote hi tih tawh chu uar taka tih ching kan ni a. Zu chungchangah pawh hian kum tam tak kalta aṭang khan rui chhum hmawk duh an awm tak hnu-ah khap bur duh pawl thawm a ring ber zel a. Mingo tawngin sawi ta mai ila - moderation te, abstention te leh responsible drinking - tih zawng zawng aiin khap hmak hi kan thupui a ni. Mimal dikna leh chanvo ngaihtuahna lamah hian tlakchham kan ngah ngawt mai.

Entirna siam ta mai mai ila – khaw engemawzat VC/ YMA-te’n nghafuan ven hunlaia an khap hi a tha thlawt a ni. Sangha inthlahpun lai a lo man chiam hi a pawi thei lutuk. Chutih rualin man phal loh kumtluan ngawtte hi a dik hauh lo. Sapho pawh khuan sapel hi an hrat hle a, sangha man pawh an uar, mah se, a hunbi an siam thung. Phal loh huna ti lui chu na taka hremna dan an siam. Kan ram lui dung uih hum hum khawpa tur hmanga sangha hraitute hi chu na taka hrem tur an ni a. Man chhuah lah a harsa hauh lovang.

Tur hmanga hrai pawh ni lo, len den thleng kan han khap kumtluan mai hi chu mawl dan thuk tak a ni. Sialsuk leh Samlukhai khuate sawn chakai hrai khapin an khua a chhungkaw tam takin eizawnna atan an hmang a, hetiang hi kan kalpui dan tur zawk a ni. Sangha hi a dam rei lem lova, man lohva kan humhalh ringawt hian an thi ve reng tho tih hriat tur. Thah puk puk ni lo, chhungkaw engemawzatin eizawnna atana an hman theih tura man phal hi a fuh zawk a ni.

Vairam aṭanga kan sangha lakluh (a tui lo zawk hle leh nghal) a tlem zawk theihna atan pawh thiam taka ruahmanna siam a, mi eizawnna tur siam zawnga kan her rem a pawimawh ta khawp mai. Khaw thenkhatin nghakuai chiah runpui an buatsaih ang chite pawh hi a tangkai viau awm e. Nghakuai chiah intihsiakte hi tur leh thil tha lo dang hmang lova sangha man inzirtirna tha deuh mai a ni bawk si a. Mizoramah hian ramsa leh sava hi chu, Wildlife Protection Act-te a awm bawk a, thah khap hrim hrim hi chu a tul thung. An rem zo tak ngial dawn. Kan sa ei tur chu kan vulh thei reng bawk a.

Thil reng reng hi a lutuk chu a lo tha hauh lo fo. Zu in nghek a ruih a tha lo ang tho hian bawnghnute in tam lutuk leh sa ei tam lutukte hi a pawi thei viau a ni. Chutiang tho chuan an sakhaw rindan avanga Hindu firfiak thenkhatin bawngsa ei leh bawng talh an khap pawh hi keini bawngsa ei duhte chuan kan huat hle hi. India hi Muslim sakhaw bia tamna zawk ni se, Mizote sa tui tih ber vawksa khap ta sela kan haw leh zual awm a sin! Engkim mai, midang itsik leh huphurh avanga khap zel ngawt hi khawvel tihrehawmtu pakhat a ni.

Khaw bilin eng dan dan emaw kan lo siam ve ngawtte phei chu thliarkar rilru diktak aṭanga lo chhuak a ni a, ram pum chu sawi loh an khua a cheng mi tam tak rahbehna a ni tel bawk. Veng/khaw dangin kan khaw bul lui sangha an man ve phal loh ngawtte hi a rilru chhiatthlakin khaw dang itsikna leh huphurhna thinlung aṭanga lo chhuak a ni. A lo chhuahna thinlung a dik miau loh avangin mitin that tlanna atana tangkai lo leh tha lo a ni ringawt.

Sorkar hian kan ram lui dung humhalh chunga sorkar hna leh company a hna hmu ve lote eizawn­na tur siamsak zawnga huapzau taka dan a siam a tul ta khawp mai. Luidunga nungchate tur hmanga hrai ang chite hi khap a ngai a, sangha fuan lai a nghafuan ven khap pawh a dik. A kuma tluana man khap ang chi hi chu keimahni leh keimahni kan inhrek mai mai a ni. Dan siam ni sela, chinai, khang leh rulei hmanga vuak hi khap tur nge khap loh tur tihte zir chiang hmasa-in duan ni ta se. Len den phal ila, a len sin zawng bithliah erawh chu awm rawh se. Chutianga kan kal hunah chauh chuan awmze neiin kan ram lui a nungchate humhalhna tak tak leh changkang a awm thei chauh ang.