MIHRING

Tun tuma kan thu ziah tur hi chu thlarau lam tel hauh lo a ni a. Mihring ngialngan tak a ni. Mahse, hei hi kan hriat a, kan zir chiana kan nunpui a ngai lawi si. Europe khawmualpui-a kum zabi 15-na leh 16-na hun lai a finna leh thiamna kawng hreng hranga harhtharna (renaissance) a lo thlen lai hun kha chu thlirlet ngai lutuk lovah ngai ta i la. Hemi hnu daiha thil thleng, mahni tuipui zawng lam luhchilh zawk teh ang.

Ayn Rand (January 20, 1905 – March 6, 1982) kha a hunlai chuan miril (philosopher) ropui ber zinga ngaih a ni a. Russia rama piang seilianin, kum 1926 khan US khua leh tui a ni ta a. A lai-ah hming chu Alisa Zinovyevna Rosenbaum a ni a, US-ah hian Alice O’Connor tih hming a pu chungin, lehkhabu a ziahna a a hming (pen name) chu Ayn Rand a ni. Lehkhabu puitling leh tha tak tak 20 vel a ziak a, a lehkhabute hi thawnthu anga a ziah leh thawnthu lo zawnga a thil thlir dan a ziahte a ni hlawm.

He nu thuziah chhiar tawh phawt chuan a thuken lairil (philosophy) hi man loh rual a ni lova. A thuken lairil ber chu ‘tlang taka thiltih’ (objectivity) a ni a, ‘a ngial a ngan’ tiin kan sawi thei bawk ang chu. A lehkhabu ziahte thuken pawimawh zingah chuan mahni inngaihsanna a thlurbing hi a langsar viau a. Mahni inngaihsanna leh inzahna (self-respect/ self-esteem) nei chuan hmeichhe inzuar a mutpui lovang, a ti tawp mai a. “Khawpui lun lai kawng kama zung mai zel chuan kawngkama zung mai mai tawkah a inngai a ni,” tih ang deuh a ni awm e. Chu bakah chuan thluak fim taka ngaihtuahna (reasoning/rationale thinking) a thupui bawk.

Ayn Rand hian mihring (homo sapiens) thluak leh tha-in a tihtheih hi a sawi vawng nasa a. A bik takin mihring thluak hman tangkai a sawi uar zual. A sawi dan tlangpui lo tarlang ta ila – mihring hi sa ei chi ramsate angin a ei tur ramsa man zung zung turin a tlan chak ve lova, kut lawnga that turin tharum a nei ve hek lo. Ram vawta damkhawchhuak turin hmul chhah tak a nei lova, ha leh tin hriam tak pawh a nei lo. A ke lawng ngawt chuan thui tak kal turin thahrui leh fuat a nei hek lo. Mahse, a pawimawh ber thluak a nei thung.

Chutianga thluak hmang thei leh thiam a nih avang erawh chuan mihring chuan a intihlum theihna atan sahmul kawr lum ber ber a siam thei a. Chumi piah lamah kawlphetha a hmuhchhuah zarah thlasik khawvawt vin leh vur tlakna hmunah pawh lum nuam taka a awm theihna atan mei a chhem thiam bakah ‘air conditioner’ a siam mai a. Khawlum lutukah pawh kawlphetha hmangin ‘air conditioner’ bawk leh a dang hmangin a nuam takin a do dai leh mai a ni. Hmul chhah a neih loh kha hmasawnna atan a hmang zawk.

Khawvela ramsa tlan chak bera chhal, keite aia chak zawk fe-in mihring chuan lirthei, rel leh lawng a siamchhuak a. A umphak hauh loh tur sakhi man turin thang kam a thiam piah lamah fei leh thal bakah silai a siamchhuak a. A tharum neih loh a lang tawh lo. Silai mai pawh ni tawh lovin khawvel vawi tam tak tichhe thei nuclear ralthuam a siamchhuak tawh a nih hi. Vansanga thlawk sava zawng zawng ai a thlawk chak zawk thlawhtheihna leh jet fighter thlawk chak ber ber hi mihring thluak atanga lo chhuak a ni. Keite leh a unau (cousin/big cat chhungkua) zawng zawng aia tlan chak zawk piah lamah jet fighter aia la chak leh rocket thlengin a hmuchhuakin a siam a ni.

Hei hi mihring thluak atanga lo chhuak ropui tam tak zinga tlemte chauh a ni a. Lung hriam hman hunlai atanga mihring hmasawnna hi a ropui a ni satliah lova, rapthlak a tling a ni. Mihring thil hmuhchhuah zinga pawimawh ber pakhat pawimawhna pawh hi tam tak chuan kan chikin kan ngaihtuah pha lo mai thei a sin. Kum 5,500 kalta-ah khan Mesopotamia chuan hnuai (tuna Iraq)-a Sumerian hnam mite chuan thil kual (wheel) hi an hmuchhuak a, hei hi khawvel chanchin zirmite chuan kum 3,500 BC hunlai niin an sawi.

He mihring thil hmuhchhuah hi a tangkaizia pawh Mizo tam tak zingah ngaihtuah chiang pha an tam kher lovang. ‘Wheel’ hi bawng leh sakawr tawlailirah a tirah chuan an hmang mai mai a ni thei e. Mahse, he thil kual hi hmuhchhuah ni ta lo sela chuan mihring chet velna atana pawimawh tawpkhawk - lirthei (vehicle), rel, lawng leh thlawhtheihnate hi awmze nei lo an lo ni der mai dawn a lo ni a. Tui hmanga kawlphetha siamchhuahna ngawt pawh hi a tih theih loh der dawn a lo ni reng mai. Thil hote-a kan ngaih hi thil hmuhchhuah leh siamchhuahna atana a kila lung tangkai ber a ni ta zel a. Wheelbarrow thlengin kan la hmang tangkai zui ta zel a ni.

Kum 1904-1905 khan Wright unau (Wright Brothers) an tih tak mai, Orville Wright leh Wilbur Wright te chuan thlawhtheihna kan tih tak hi an siamchhuak a. An siamchhuah/hmuhchhuah lai hian khawvel pumpui a mihringte’n an chhawr a, an tangkaipui dawn ema an hriat avanga siamchhuak/hmuchhuak an ni lo. Mihring zinga helam zawnga a thluak tha fal leh sava anga mihring a thlawh theih rinna thlarauvin a chenchilh vanga hetiang thil ropui hi hmuchhuak ta an ni a. Khawvel puma mihringte’n kan chhawr em em thung.

Chu chu mihring chu a ni. Ralthuam leh thil tangkai hmuhchhuah a siamchhuah lam bakah, a mihringpuite dam lohva enkawlna tur damdawite a hmuchhuakin a thiamna a sang chho zel a. Chutiang ni thei tur chuan lehkha zir nachang a hria a. Khawvel leilung, ramngaw, lui, tuifinriat, tlangkang, lirnghing leh nungchate a zirchian bakah van thengreng chanchin lam hriatna pawh a paw chhuak a ni. Ralthuam hlauhawm siamtu a nih rualin remna leh muanna thlentu a ni tho bawk.

Mihring chanchin zawng zawng kan chhui seng lovang a, ziah sen a ni hek lo. Mihring hi nungcha a ni ve thova, nungcha zinga a huhova awm chi (social animal) a ni. Intanpui tawn leh tanrual avangin ramsate tih theih loh tam tak a tihtheih phah bawk. Mihring hian nungcha dangte ang bawkin he khawvela a lo pianchhuah atangin thih hun a nei a, damchhung hun bi anga ruat awm chungin mihring a inang vek lo thung. A sen lai leh naupan lai chuan a damkhawchhuahna atan puitling enkawl, venhim leh chhawmdawl ngai a ni a; a lo upat hunah pawh chutiang tho chuan enkawl a chhawmdawl ngai a ni.

Chu chu a nih avangin mihring hian nungcha dangte ang bawkin hna thawh theih zual hun chhung a nei a. Chu chu a naupan chhiat zual pelh atanga kum 60, a thenah chuan kum 70-80 thleng pawh a ni thei a, mihring erawh an inang vek lo. Mihring thluak hi hman tama hriam leh hmasawn a ni a, chutiang bawkin thahrui pawh a ni. Mizo tam tak an tar a hma thin chhan hi eng dang vang ni lovin an thluak an hman tlem vang a ni a, hrisel lohna vang a nih loh chuan.

Naupan lai atanga thluak hmang rim leh hna thawh zir tan reng reng mihring nep a awm ngawt theih loh. Tleirawl, nula leh tlangval, nupui/pasal nei tawh pawh kum upa lam ni lo ho hi hna thawh hun leh thluak hman hun tha ber tawng an ni a. Tharumah pawh mihring chak lai, thluak that lai leh an thiamna (creativity) chhawr nahawm lai ber a ni. Tunlai hian thiamna bik neite company-in an chhawr danah pawh an zir chhuah hlim, an thiamna an hman tangkai theih lai berin kum rei vak lo, tam tham tak hlawhin an chhawr thin a. An creativity an hman tangkai a an chhawr fe hnu-ah an maipar thlawn leh mai thin.

Mizoram kan dinhmun sawi ta ila. Thalai, hnathawk thei leh thluak tha rual tha taka hna thawk leh fel tak tak kan neih laiin, social media vela rak mai mai, awmawl lutuk leh hnathawh tum lo, phunchiar em em, thluak hmang peih lo kan intodelh lutuk a. Hei hi kan ram thanmawhbawk lian tak a ni. Kan sorkar kalphung leh kan inkaihhruai dan phung (system) chhe lutukin a hrin ni maw? Hetiang hi chuan hmasawnna dik kan nei thei ngai lovang. Hna rum thawh leh thluak hmang tura upa zawk an pen chhuah zawkna ram a changkang thei lo.

Kan that lai hun, engkim kan zuam lai, kan hma-ah khawvel eng tak awma kan hriat hun lai hi hnathawhna hun tha ber leh hlawk ber a ni a. Tha thum leh thluak chawlawl tan tawhte kuta ram leh hnam hmasawnna kan dah chuan kan hnufumin kan than a thu kumkhua dawn a ni. Chutih laiin kan thalai, thluak leh tha leh zung lama an vanglai tawng mekte ruihhlo bawiha tang, thi zawih zawihte hian he ram leh hnam hi a tichhe mek a. A thanharh loh chuan he hnam hi a ral thum loh vek pawhin hmasawn thei lova damdawiin ICU-a awm reng ang a ni dawn chiang.

Mizote hi mihring kan ni a, khawtlang thila thawhho pawh kan thiam a, nuam kan ti. Chutih rualin mahni chakai-khawrha din chhuah tuma bei ngat ngat kan tlem ta ngawt mai. Hei hi a vanduaithlak takzet a ni. Kan thalaite, thluak leh tha leh zung that lai hun berah an thi zawih zawih a, a dam chhun tam tak pawh hmeichhiate’n kawppui atana an rin ngam loh an ni ta hlawm. Hei hi sorkar thuneitu, khawtlang leh kohhran hruaitute’n mutmawh-hnar-mawha an neih a tul ta. Chutih lai chuan thluak tha leh taima, teirei peihte nunkawng kawhhmuh leh an tana ruahmanna siam hi a pawimawh ber chu a ni. Ruihhlo ngai dahna ‘Home’ (rehab) lian ber din ai chuan a tangkai zawk ngei bawk ang.

Mizo nula leh tlangvalte harh a hun ta takzet a. Kan harh thuai loh chuan he hnam hi khawvel hian a hriat zui loh khawpin a ral ang. Sawi tawh angin, thluak hmang thei, thluak tha, tha leh zung hman kawnga taima leh tei rei peihte tana remchang (opportunity) siam sak lam hi sorkar laipui sum hmanga kan budget ruahmantute hian an hawi a hun ta tak zet. Thalai beidawng siam belh hi he ram leh hnam hian tlin rei tawh loh a rinawm.