HMASAWNNA LIAN

Kan political party-te hian an sorkar loh lai chauh hian em ni ram an hmangaih tih palh mai hi a awl fo thin a. Eptu lama an awm lai hi chuan ram leh hnam an hmangaih zual hmel viau zel a; an han sorkar meuh erawh chuan Esopa thawnthu a rangkachaka tui thei vatawk ni lo, ‘vatawk dang ang bawk’ an ni lo leh thin. Chu chu kan rama kum rei fe kan lo tawn tawh a nih avangin ‘min enchhin rawh u’ titute pawh rin an harsa ta a. ‘Kalphung thar’ zuartute pawh hian kalphung thar kalphung tur hi chiang deuhva an sawi loh chuan tam tak tan chuan zui mai ngam a harsa tawh a nih awm hi.

Kan sorkar lo hrawn tawh zawng zawngte hian an hun laiin hna an thawk vek a. Sorkar chhe lailet der han tih a, ram leh mipui hmasawnna atana thawk miah lo anga sawi hi chuan kan uar mah mah thei. Mahse, kan sorkar lo hrawn tawh leh hrawn mekte’n hmasawnna hna an thawh tam ber hi chu mipui thlan sorkar (popular/democratically elected government) ni lo, President’s Rule hnuai a awm chung pawha thawh theih a ni hlawm a. Mantang eitu leh party hnathawkte sem ve a ngaih dawn loh avangin a ai a tha mahin an thawk thei zawk mai thei.

Sorkar laipui atanga sum tam tak kan hmuh hmang hian hmasawnna hna chu thawh a ni teh meuh mai a. Kum 1972 a union territory kan nih tan leh February ni 20, 1987 a state puitling a hlankai kan nih hma phei kha chuan Union Home Ministry zem phai thei lo ni mai awm kha kan zenpui a, sum a tam hle bakah rambuai lai a nih avangin sorkar laipui kha a pawk hle. State puitling kan nih hnu hian keimahni inbawl hrang kan nih tawh avangin UT hunlai ang em kha chu a ni ta lo.

Eng pawh chu ni ta se, kan sorkar hrawn tawhte hian hmasawnna hna an thawh hi thui tak hmathlir nei chunga lian tak leh hraw taka ruahmanna nena an kalpui a tlem khawp mai. Tun hnai mai a kawlphetha megawatt 20 siamchhuak thei Vankal Solar Park ang chi hi fak tlak pawla ngaih loh theih loh a ni a, a chhan chu state sorkar sum tam tak hmang leh sorkar laipui sum tlem zawk thawh belh nena hnathawh a ni tlat. Lengpui thlawhna tumhmun pawh hi chutiang deuh tho, state sorkar sum tam tak hmanga puitlin a ni.

Aizawl khawpui enkawltu atana sorkarin sum tam tak senga kum 13 kal ta a a din, Aizawl Municipal Council, tuna Aizawl Municipal Corporation lo ni ta pawh hi zir chiang ta ila. Sorkar laipui atangin pawisa an hmu hnem a, Aizawl khawpui a chengte’n khawpui awm man kan chawi tam thawkhat hle bawk. Hna chu an thawk tih loh rual a ni love, an thawk a lawm. Amaherawh chu, Aizawl khawpui sorkar, Aizawl khawpui leh a chhunga cheng zawng zawngte tana an thawh erawh chu lian tham a la awm lo.

Aizawl khawpui bawlhhlawh senghawi leh sawngbawlna hmun a siamte, khawpui thli buaipuina atana ruahmanna an siamte hi a fakawm. Veng hrang hrang inkalpawhna an siam tharte pawh a tha. Chutih rual chuan Aizawl khawpui a chengte in sak behchhana an chhiah chawi tling­khawm hmanga Councillor-te’n an bial chhunga tuizem te reuh te te an sem diat diatte, khawpui tichep zawnga ke-a kalna an siamte mai ai a lian tham leh rotling tur hi Aizawl khaw­pui a chengte hian kan beisei a ni.

Aizawl khawpui a lirthei kal inhnawhtawt lutuk tizia-awm tur hian ruahmanna lian tham a la awm reng reng lova. Intlanchhawk leh a dangte hi chu a tihdamna ni lovin rei lote atana nachhawkna inpek ang chauh a ni. Kawngkama mihring kalna an siamte hian khawpui chhunga kawng zau lai a tihchep tehlul nen, ke a kalte kal theih loh khawpa lirthei ke hnih nei lo hungte leh chawhmeh ilo zawrhna atana hmangte hian ke a kalte namen lovin an la nekchep zui bawk.

Mizoram pum, a bikin khaw lian leh a chawivel ramte ngawpui a siam tura hmalakna lian tham hi kan la nei lo. Kum tina June ni 11-a Green Mizoram Day kan hman thin hian awmzia a nei lo hle tih chu kan hre vek. A chhan chu thing nuai sawm tam tak kan phun a, a nun’ leh nun’ loh kan thlithlai zui loh avangin sum tam tak luanralna leh sorkar hnathawkte intihhlimna ni ang lekah kan hmang chho zel a ni. Kumina kan khua lo lum ta lutukte, boruak thianghlim lo lutukte, kan tuihna tlem chho zel leh thal lai a lui tui chim chin hniam ta em em ngaihtuah hian kan ‘environment’ siamtha leh tur hian ruahmanna lian pui kan mamawh takzet tawh a ni.

A vai chuan kan sawi seng lovang. Hmasawnna ruhrel lian tham din kawngah hian kan la hnufual em em mai a. UT kan nih atangin kum 51 a liam tawh a, state puitlinga hlankai kan nih atang pawhin kum 36 zet a ni tawh. Chumi chhung chuan kumtinin India sorkarin Mizoram hmasawnna tur tam tham tak min sihchhuahsak ziah a. Chu sum tam tham tak erawh chu ruahmanna lian tham siam kawnga tlakchham kan neih len em avangin mipui mamawh hmasawnna ruhrel lian tham, mitin tana hmasawnna lian tham thlen thei tur kan la siam tlem em em a ni tih hi phat rual a ni lo.

Hmasawnna lian tham kan neih theih lohna chhan lian ber pakhat chu kan ram hruaitute hian hmathlir (vision) lian tham leh hraw hreih hrawih an la neih loh vang a ni a. Kum tina kan sum ruahman (budget) hi a tam viau chungin a hlawm lian ber, za zela 80 vel hi (tunah phei chuan) sorkar hnathawk hlawh, a behbawm leh pension hlawhah a kal a, a ngaihna a awm lo. Chutih rualin kan budget pawna hmasawnna tur ruahmanna lian tham siam kawngah kan la hnufum hle mai. Sorkar laipui atanga haichhuah tur a tam hle a, haichhuak turin kan theihna-in a tlin rih lo ni berin a lang.

Kan state hian tuitha (hydro-electricity) siamchhuak turin theihna (potential) kan ngah hle tih an sawi chamchi a, mahse, tun thlengin heti hi kan la ni. Kan state sorkarin ruahmanna lian tham siama tipuitling turin sum a nei si lova, ‘Delhi drip khai’ ringawt tan chuan sum hman tur a awm lova. Khulama kut zu dawh ngial pawhin a harsa hle thin a ni. A chhan ber ni a lang chu, kan mamawh tak tak kan sawifiah (project) thiam tawk lo a nih hmel e. Chu chuan hmasawnna lian tham atana ruahmanna siam kawngah min ti veikhawr a ni ta ve ang. Hna la thawh zawh si loh, thawk zo anga ‘utilization certificate’ an zu thehlut thinte hian pawi a la khawih thui dawn.

Vanneihthlak tak mai-in sorkar laipui ruahmanna lian tham tak pakhat Jal Jeevan Mission (JJM) hnuai-ah Mizoram khua zawng zawnga tui thianghlim pe tura hna thawh a ni a. Tui lak tur remchang awm lohna khuaah pawh nitha (solar power) hmangin an khaw hnuai lui emaw, lei chhunga tui hipchhuahna khawl an bun ta zel a nih hi. Sorkar laipui malsawmna kan dawng nasa. Chutih lai chuan kan khawpui/khaw hnuai hla fe atanga tui khawh chhohtirna hautak zet aia Mizoramin fur lai a kan intodelh em em ruahtui khawl a hman tangkai lamah erawh chuan kan la hnufual ta reng chu a nih hi.

Power & Electricity department-in boruak leh ram leilung tichhe lo zawnga nitha chakna hman uar nachang an hre tan leh PHE lamin mipui mamawh ber zing ami, sorkar laipui ruahmanna, an kalpui tha hi a lawmawm. Mahni chenna inchunga solar plate daha, nitha hmanga kawlphetha siamchhuahte, ruahtui khawlna atana mahni inching hman tangkaite hi kan intihhmuh zel pawh a tha. PWD hian kawngpui tlo siam zel sela chu kan hmasawnna ruhrel lian tham atan a pawimawh a. Fur khat pawh daih lo kawng siam hi a pawizia kan la hre dawn chauh a ni.

Kan kawngpui hi chhim leh hmar intlawh pawh na’n thlur hnih tal tha tak kan neih a ngai a, chhak leh thlang inkalpawhna hi thlur 4 tal tha tak bawk kan neih a ngai a ni. Kawngpui, kawlphetha leh tui kan neih that phawt chuan Mizoram hi industry meikhu siamchhuak vak vak chi ni lo, information technology leh a behbawm lama company liante an rawn inbun theihna tur ruahmanna lian tham a siam theih ang. Chutih rual chuan kan thil tharchhuah, ranvulh sate (meat) leh ramngaw hausakna kan haichhuahte hi Mizoram ngei a sawngbawl tura ruahmanna lian tham siam a ngai. Thlai chhe mai tur dah thatna tur (cold storage/insulated warehouse) hi tam tawk siam turin ruahmanna lian tham siam vat a ngai bawk a ni.

Kan thar chhuah, kan vulh leh ramngaw hausakna kan hai­chhuahte hi man man zawka hralhna tur dapna hun kan neih theih na’n a lo dahthatna neih hi a pawimawh hmasa a. Chhe nghal mai tura thar hnem hian awmzia a nei lova kuthnathawktute lungngaihna thlentu mai a ni. A dawt lehah chuan a theih chin chu Mizoramah sawngbawl ngei ngei tur a ni a. Chu chuan kan ram tharchhuah hi a hlutna a belhchhah (value added) ang a, mi tam tak tan hna tau a tet bawk ang. Hmunphiah ang chi thleng hian keh zawha hralh mai hi chu a tawp tawp mai a ni.

Kan tharchhuahte hralhna (market) tha hi kum tam tak kan hmu hlei thei tawh lova. Hei hi Bagha khua a Sundar Ali-te te piah­lam ngaihtuahna tak tak leh rua­hman­na lian tham siam an la awm loh vang mai a ni. Tam leh hlawk thama kan tharchhuah leh siamchhuahte hralh thei tur chuan India ram khawpui lianah kan pho chhuah a ngai a. Online sumdawnna kan hman tangkai thiam a hun ta hle bawk. Tuna kan ram dinhmun hian lung a ti-awi lova, hmalam pen tur chuan kawng hrang hrangah ruahmanna lian tham nen hmasawnna lian tham kan luhchilh a hun tawh takzet a ni.