Guest writer
HC Vanlalruata
LOCKDOWN
Hripui a’n léng ta chu, rambuai lai a ‘curfew’ an sawi zin ang maiin ‘lockdown’ tih chu tar aţanga naupang chenin kan sap ţawng thumal thiam thar leh kan sawi tam ber a ni ta hial awm e. Khawi vengah emaw Covid-19 hri kái thar an awm emaw, inkhunghranna hmuna awm hri kái thar an han pun deuhva ţhenkhatin an sawi leh ngawt ţhin chu, “Lockdown a hun,” tih a ni. He ngaihtuahna hi a thui lovin a mâwl ngawt mai. Min chènchilh mektu leh min chénchilh reng tawh tura ngaih, he hripui hi zir chiang leh chîk peih lova, kan hriat lar leh thiam chhun ‘lockdown’ hriamhrei chelek leh ngawt zel hi mi thil chik lote tihawm tawk lek a ni.
Sorkar meuh phei chuan thutlûkna a siam dawnin kawhmuhna tur (data) a nei tur a ni a, thiamna aţanga hmuhchhuah thil (scientific evidence/data) behchhan a ni bawk tur a ni. Indopui I-na rêm hlim khan hripui hlauhawm tak mai, Spanish Flu an tih mai Influenza an tih bawk chu khawvel pum deuhthaw-ah a léng a, mi maktaduai 50 aţanga 100 velin an thih phah a. He hripui rapthlak tak mai venna tur damdawi hi tun thlengin an la hmuchhuak lo. Zawnghri hi hri chimawm tak mai a ni a, Mizoramah pawh nunna tam tak a suat tawh a, vanneihthlak takin zawnghri venna damdawi an hmuchhuak a, a veng ţha hle a ngaih a ni.
Covid-19 hri hi thil thar a nih avangin Mizorama damdawi lam thiamte hi an ngaihdan a rual lo hle thin a. Hmuituam chungchangah pawh hri kái tur a ven leh ven loh thu-ah an sawi dan a in ang lo hle a, chu chuan mipui min tihchia-ai chin pawh a awm. Hetihlai hian hmuituam sawi pawimawhtute thu chu sorkarin a pawm ta zawk ni maw, khawlai leh mimal dawr chhungah pawh hmui tuam lo tawh phawt chu Rs 100 chawitir a ni ta zel a. Mipui him na’na tih a ni an tih avangin zawm tur a ni ngei a. Mahse, hmui tuam ţhat hian hri kái lo turin min veng chiahin an ring leh tawh lo a ni mai thei, hri kái hnimhnai tawh phawt chu (hmui tuam ţha hle mahse) endik ngei ngei tura tih an ni leh ta tho a nih hi!
He hripui léng mek Covid-19 hi khawvel hriselna lama mawhphurtu leh thuneihna sang ber, World Health Organisation (WHO) chuan mihring suat tam zawngah, hri hlauhawm lutukah a ngai hranpa lo tih hi a dinna a la ni reng a. A chhan chu he hri vei zinga za zela 80 aia tlem lo hi, natna dangin a tlakbuak a nih loh chuan damchhuak ngei ngei tur leh natna tuar vak lo tura ngaih an ni a. Enkawl hranpa pawh ngai hauh lova dam mai tura ngaih an ni a, a bikin naupang leh ţhalai hrisel tan hlauhawm lohva ngaih a ni.
Za zela 15 chu na taka damlo thei an ni a, za zela 5 phei chu thihpui thei dinhmuna ding hial khawpa na thei an ni. A tlangpuiin kum 65 chin upa lam tan a hlauhawm a, chutih laiin pitar kum 102 mi chu he hri a vei hnu hian a dam leh viah thung. A awmzia ber chu upa lutuk ni lo, natna hlauhawmin a tlakbuak bawk loh tan chuan he hri léng mek hi a hlauhawm hranpa viau lo tihna a ni.
Tun (Ni 16 zan dar 8 aţanga Zirtawpni zing dar 4.30 inkâr chhung) inkharkhip kal lai pawtsei tura thutlûkna sorkarin a siam zan, Ningani zan khan doctor rual nen kan titi hova, he Covid-19 hriléng hi hri hlauhawm taka an ngaih loh thu an sawi vek a, awmze nei tham tur a nih loh phei chuan inkharkhip (lockdown) fo hi a ţulna a awm reng reng lo, tiin an ngaihdan an sawi bawng bawng mai. He hri hian khawvel a chamchilh reng tawh dawn niin a lang a, chuvangin fimkhur tak chunga he hri nena nunho dan zir hi a pawimawh ber tawh a ni, an ti.
He’ng doctor-te hi hri léng chungchanga thiamna bik nei (epidemiologist) an ni vek lo chungin damdawi lama mithiam, sorkarin hripui do kawnga thluak bûr tur atana a din, ‘Covid 19 Medical Operational Team’ a telte pawh an ni a, pahnih/ khat hi sorkar hnathawk an ni a, a dang chu mimal enkawl damdawiina thawkte an ni. Covid-19 veite pawh enkawltute pawh an awm a, a enkawltu ni chiah lo pawhin a enkawl dan chu min hrilh thei vek. An sawi dan chuan he hri kai/vei enkawlna bik, an dam ngei ngeina tur damdawi hi hmuhchhuah a la ni lova, a hri laka invenna (vaccine) pawh an la hmuchhuak lo.
Chutiang a nih si chuan engtinnge Covid-19 hri kai/vei chu an enkawl tak a? An sawi dan chuan hritlâng/âwmna tlangláwn enkawl dan angin an enkawl mai a. Doctor pakhatin hritlâng chungchang a sawi chu, “Damdawi ei-in chawlhkâr khat chhungin an dampui a, damdawi ei miah lo pawhin ni 7-ah an dam,” a tih nen a in ang teuh viau mai. An sawi dan chuan Covid-19 hri káite hi he hri kái enkawlna atan liau liauva serh hran, Zoram Medical College (ZMC) hospital emaw Covid Care Centre (CCC) emaw leh Dedicated Covid Health Centre (DCHC) emaw a an enkawl dan an sawi chu hetiang hi zu nia – An khua a sik chuan nachhawkna tlangláwn ber (paracetamol) an pe a, an khuh nat deuh chuan khuh damdawi (cough syrup) an pe a, an hrawk a thip viau chuan azethral an pe tih vel a ni.
Hemi piahlamah hi chuan Vitamin C tih vel bak an chawh belh tehchiam lo niin an sawi tel a. Chaw pangngai bakah thei lam ei uar turin an chawh a, chu bakah taksa tichak thei dang (food supplements) ei te, fai taka invawnte leh insawizawite pawh uar turin thurâwn an pe a. Thildang, enkawlna dang a awm hranpa lo a ni. Chutichung chuan Mizoramah hian he hri kái hi mi 900 chuang an awm tawh a (he thu ziah lai hian), thihpui an la awm lo. A kái mek leh a dam tawh an inzat chho thuak thuak a, a hma chuan a dam tawh an tam zawk fé a, mahse venghimtu hovin an rawn kài belhchhah chiam hnu-ah leh, Mizorama bungraw rawn phur luttu truck khalhtu leh handyman kai an tam leh tak em avangin, a dam chhuak lam hian an umpha thei ta meuh lo a ni zawk.
Covid-19 hri kái nih hi thil chakawm tak a ni hauh lo tih chu kan hre ţheuh, mahse, thih ngei ngeina a ni lo satliah lova, WHO mithiamte sawi dan chuan hritlâng chikhat, a pawng a puia mihring thihna thlen hranpa lo a ni a. Sawi tawh angin a kái za zela 80 aia tlem lo chu harsatna nei lova dam leh mai pawh ni satliah lovin, hri kái dang anga enkawl ngai hranpa miah lo an ni a. Chutichung chuan hriléng (pandemic) a nih miau avangin, inkaichhawng lo tur, kái lo tur ni mai lovin, hri kái palh pawhin midang kài ve kher lo tura ţan lak ngai chi a ni. Mahse, tuna Mizorama kan tihdan anga mi punkhâwm tamna deuh veng emaw, tuialhthei hralhchhuahna hmun emaw a hri kái an awm avanga zavaia phut dul dul mai hi chu thil uchuak leh dawihzep rawngkai a ni tawh.
Heti lo zawng deuh hian kal a hun ta hle mai. Kan ei leh bar/sum dinhmun a tlûk sawp vek loh na’n leh kan ram hmasawnna a chawlh ţhup lohna atan mitin fimkhur ila, fimkhur taka thiltih dan tur mithiamte’n min zirtir (safety protocol) zawm ţha ila. Chutichung chuan kan nitin nunphung pangngai i thawk leh tawh ang u. Hnamdang lirthei khalhtu leh anmahni puitute’n, kan ram kawngpui chhe lutuk a an lirthei tlu leh chesual avanga an nunna an chân thei tih hre chung leh an hna a nih miau avanga kan nitin mamawh leh thildang an rawn phurh luh hram hram avanga nghei lova ei tur la nei mai mai kan ni tihte hi pawm ngam ila. Hna kan thawh ve loh chuan khulamin min rawn phurh sak loh hun huna ţâm mai tur kan ni.
Hei, kan mamawh min rawn phurh saktute hi kan kawngpui chhiat lutuk avangin truck tam tak chu Seţhawn leh Thingdawl inakarh tangin a ding nghuk mai a. August ni 6 khan heta truck tang khalhtute leh anmahni puitute hi an sample endik sakin engemawzatin hri an kai tih hmuhchhuah a ni a. Nimin tuk thleng khan mi 142 (truck driver/ handymen) kai an awm tawh a. Mahse, a kai hmasa kai tih hmuhchhuah hun chawlhkar 2 a liam awrh tihin an zinga 21 chu dam felin enkawlna hmun aţanga chhuahtir an nil eh tawh a ni.
Nupui fanaute’n ei tur an neih dawn tawh lova pa ber hlauhlawp a tawmsen reng ang mai nun hi a zahthlâk ta. He hri hi hri ţha chu a ni lo tih kan hre vek a, chutih rualin hri hlauhawm em em, Mizote min suat puk puk tur anga sawi tute hi chuan an uar mah mah a ni. ‘Thlamuanna ka hnutchhiah ache u,’ tih letling chiah a Mizote zinga a bik taka chhiatna rapthlâk (thim thuahhnih tih vel) lo thleng tur anga hrilhlâwk chingte ang mai a, insawiţhaih chiam chiam hi a sâwt lova, a ţha hek lo.
Nimin tûk a chanchin kan hriat chu hri kái hmuhchhuah thar 14 zinga 8 chu hri kái mekin an kaichhawn an ni. Tun dinhmunah hian kan zingah a darh mek a, a darh zel pawh a rinawm a, inven sen hleihtheih a ni tawh lo. Nunna chân an la awm lova, hetiang hian fimkhur tak siin mahni invenna lam uluk chungin he hripui nen a khawsa tláng tawh mai tura kan inpuahchah a ngai ta a ni. Kawngdang a awm hranpa tawh chuang lova, damkhawchhuak tur chuan a ruhno lo zawk kan nih a ngai si a. Lockdown tih vel hi kalsan a hun tawh. Ţâm leh chhuanchham avanga nunna kan chàn lohna tur leh kan sum/pai leh ei leh bar dinhmun kaitho leh tur hian, hna thawk a, eizawnna kalpui chungin he hripui hi kan do zui zel tur a ni ang chu.