ZOFATE

Kan thenawm Manipur state-ah tharum thawhna leh namen lova buaina a chhuah avangin mi tam takin nunna an chan a, tam takin hliam tuarin ram-tui-lei-lo a chhuak pawh an awm. A bik takin Manipur tlangrama cheng ‘Zofate’n’ an tuar nasa zual hle a. Mizoramah muang lei-in awm mah ila, kan rilru a lo na em em a, kan unaute chan ngaihtuahin kan thin a rim a, kan lung a awi lo a ni. He thil inmun chhoh dan hi tlangmi, a bikin Zofate bitum zawnga chetna leh hun rei tak aṭanga Manipur a hnam tam zawk Meitei-te leh an sorkar ruahman lawk niin a lang a, a huatthlala-awm zual a ni.

Sawi zau lawk teh ang. A hriate’n an sawi dan chuan Manipur-ah hian kum 2011 khan mihring nuai 28 leh a chanve vel an cheng a. Chu’ng zingah chuan a phairam (Imphal phaikuam)-ah mi za zela 57.2 an cheng a, tlangramah za zela 42.8 an cheng thung a. Imphal phaikuama chengte zingah Meitei hnam an tam lawt lak a, tlangmi kan tih mai Zofate leh Naga tlemte in leh lo nei a inbengbel an awm ve bawk na-in, tih tham an ni lem lo.

Chutiang a nih lai chuan a ram kilometer 22,327 bial a zau (Mizoram aia zau hret chauh)-ah hian phairam, Meitei hnam bitna bial hi a state pum aṭanga chhuta za zela 10 vel chauh a ni a. A ram zau zawng aṭanga chhuta za zela 90 dawn hi tlangmi, Naga leh Zofate chenna, tlangram a ni ve thung. Phaikuam ram zimte-ah Meitei-ho an inekbeng a, tlangram lamah chuan tlangmite thawl ang reng takin an khawsa tihna a nih ber chu.

Meitei tam ber hi tunhma aṭanga Hindu sakhaw vuan tawh an ni a, anmahni hi Mizote ang thova Tibeto-Burman thlah, tawng pawh la inhnaih tak kan nih rualin sakhua hian min lo then hrang nasa em mai a, Mizote Kristian sakhua-in kan hnam nun a kaihruai nasa em em ang tho hian Meitei-ho hi Hindu sakhua hian an hnam nun leh ziarang a kaihruai thuk hle a. Tuna Manipur buaina pawh hi tlangmite an bitum rualin sakhaw ngaihtuahna aṭanga lo chhuak a ni tih chu Kristian biakin an tihchhiat/hal tamzia aṭang hian a chiang khawp mai a. An hnampui ngei Meitei Kristiante biakin pawh an zuah chuang lo.

Tunhma-in Meitei-ho hian Scheduled Tribe (tribal) nih an duh ngai lova, a chhan ber chu an sakhaw zui Hindu a ‘caste’ sang nih an ngaih pawimawh vang leh Zofate leh Naga-te, tlangmi (tribal) an hmuhsit vang ni berin a lang a. Hun a lo kal zel a, tlangmi (ST)-te chenna ramah in leh lo an din theih ve si loh avangin phairuama an in-ek-beng a ngai ta a. ST an nih ve chuan tlangramah dan ang takin an lut ve thei dawn a, chubakah Meitei tawng hi India Constitution article 8-na a telh a nih tawh avangin civil service/ central service-a tlangmite tana hna hauh bikah luh a awlsam phah tawh dawn a ni.

An tum ber erawh chu an chenna bial (phairuam chin)ah an tawt tawh si a, tlangmite chenna rama in leh lo an din theihna tur, an ram an luaha chhuhsak (land grabbing) theihna tur a ni a. Chu chu ST nih ve an kherhna chhan ber ni pawhin a lang. Chumi atan chuan an BJP chief minister N. Biren Singh hian ngaihtuahna pawh a seng viau mai a. Tlangmite chenna ram chu ramngaw humhalh (reserved forest)-ah te puangin tlangmite umchhuah dan a dap daih tawh a. Tlangmi, a bikin Zofate chu Myanmar aṭanga pem khawm angin a puh thul a, heroin siamna poppy chingtu-ahte a puh bawk a ni.

Manipur-a N. Biren Singh-a sorkarin tlangmi Zofate a tihdan hi chik taka thlir chuan hnam (Zofate) nuai chimih tuma beihna, sap tawnga ‘ethnic cleansing’ emaw ‘pogrom’ emaw ‘genocide’ emaw an tih ang chiah hi a ni tih a hriat theih a. Chi leh chi inchemharna (communal riot) satliah a ni hauh lo. Sorkar hmanrua Police te hmangin Zofa, nunaute beih an ni hian a tichiang hle. Sipaite laka an him lo ni a an sawi han hriat phei chuan sorkar laipui a sorkar dinglai nen an thawkho ni hiala puh a awl viau a ni.

Hetiang a nih avang hian Manipur tlangrama cheng Zofate chuan Manipur sorkar hnuai a awm lova Meitei-ho nen pawha inmihran mai duhna an nei lian ta hle a. Mizoram zau zawk (Greater Mizoram) din a, chuta beh ve duhna lian tak an nei ta mek a nih hi. Zirtawpni kalta a Zo hnam MLA 10-in thuchhuah an siamah khan Manipur a cheng reng thei an nih tak loh thu leh ro inrelna hrang (separate administration) hnuai a awm an duh thu an puang ta a. An duh ber hi state hrang nge, Manipur aṭanga inlahrang a UT sorkar neih nge Mizoram nena tlangmite chenna insuihkhawm a ‘Mizoram zau zawk’ din tih hi thutlukna an la siam lova, mipui an rawn dawn a ni awm e.

Kan hriat theuh angina kum 1947-a British sorkarin India ram chhuahsan a, a zalentir dawn khan British awpna hnuai a awm Zofate chungchang leh dinhmun tur ching fel lovin a ngaihthah a. Zofate chenna ram vawi khat pawh la rawn tlawh lo leh an chanchin, hmakhawsang aṭanga ram khat leh inzawm (contiguous area) a lo khawsa tawh leh thlahtu thuhmun leh nunphung, ziarang leh sakhaw pakhat vuan kan nihnate hre hauh lo chungin Cyril Radcliffe khan Sapram aṭangin ramri hi a rin (demarcate) a. Zofate chu, India, Burma (Myanmar) leh East Pakistan (Bangladesh) ramah te min thendarh ta a. India rama awmte pawh Mizoram bakah state thenawm - Manipur, Assam leh Tripura-ahte min thendarh leh a. Kan heti zo ta a nih hi.

He inthendarhna hian Zofate thinlungah a chhe zawngin hna a thawk thuk hle a. Hun a lo kal chho deuhva. Burma rama Zofate chu an sorkarin ‘Chin’ (chhin ti a lam tur) tiin a vuah a. East Pakistan a chengte leh Manipur-a chengte chu British hovin (Bengali koh dan a ni mai thei) Kuki tiin a ko bawk a. Chumi piahlamah chuan mahni chi peng hrang hrang hming invuah an awm bawk a. Hei hi chu hnamtin dan a ni a. Thenkhatin inthendarhna atana an hmang hi a pawi em em a ni.

Hemi chungchangah hian ‘Zofate Inpui’ ti a kan vuah Mizo­rama chengte hi kan rilru a zim ber zawk emaw tih turin kan khawsa rei tawh viau. Mizoram pawna chengte ‘Mizo’ ti a an insawi loh avanga thikthu chhe em em zingah Mizoram mi kan tam ber. An chenna ram leh state sorkarin an hnam hming atana ‘official’ taka a lo vuah an pawm kha khua leh tui tha tihtur zawk a ni tih kan hrethiam thei lo hi a buaithlak hle. Inpumkhatna aiin inthendarh theihna zawnga thusawi/ ziah ching kan la tam a, thil tha aiin a chhe zawnga chet hi a awlsam zawk bawk si.

Keima mimal ngaihdanah chuan ‘zohnahthlak’ han tih duahte hi a rem teuh lo hian ka hre ve tlat a. ‘Zofate’ tih hi sawi a awlsamin tlang hrang hranga awm unaute sawina atan a remin a mawi berin ka hria. A taka ram pakhat, rorelna khat hnuai a awmkhawma insuihkhawm tak tak hi a la thleng hnai kher lo mai thei e. Mahse, inpumkhatna hi erawh chu a pawimawh hmasa ber a. Kan thinlung lama kan inpumkhatna hian insuihkhawm tak tak a thlen thei dawn chauh a ni.

Zofa, hmun hrang hranga awmte hi harsatna nasa tak tawka lo paltlang tawh vekte kan ni a. Enge maw hunlai a lo intanpui tawn tawh thinte kan ni bawk. Myanmar-a sipai sorkarna rawng tak avangin Zofa sing tel tak meuh Mizoramah an rawn raltlan a. Bangladesh sipai hlauh avangin Chittagong Hill Tracts aṭangin Zofa sang khat dawn an rawn raltlan mek a. Manipur aṭangin an sorkar leh hnam tam zawk Meitei ho tharum thawhna avangin mi sang nga chuang an rawn tlanchhe bawk.

A hma lamah Mizoram mi tam tak pawhin Myanmar leh Bangladesh bakah Manipur leh kan nunaute awmna hmunah humhimna kan lo zawng tawh a, kan unaute’n min lo tuamhlawm tawh thin. Hei hi a chhan chu thisen inzawm, thlahtu thuhmun leh hnam khat kan nih vang a ni. Tun hnai a thenawm ram pahnih leh thenawm state pakhata Zofate tawrhna hi a rapthlakin an khawngaihthlak em em a. Chutih rualin Zofate inpumkhatna pawi­mawhzia leh chu lam hawi a ke kan pen thui tak zia kan hmuh hian mal­sawmna inthup tih loh rual a ni lo. “Insuihkham leh zai I rel ang u.”