HAUSAK (THUT)

Mizoram leh a chhunga cheng tam ber hi kan rethei em em tih hi tam tak chuan kan ngaihtuah ngai meuh awm love. Kan ram leilung leh sik leh sa hi leilung behchhan a eizawngte tan hausak theihna nia a lang chung hian kan la haichhuak pha lo. A chhan bulpui ber chu helam hawi a ruahmanna lian tham siam a la awm lo hrim hrim hi a ni awm e. Mipui rawngbawl a an tana thawktu turte’n NLUP leh SEDP tih ang reng chi min tawktarh hi dinchhuahna tlak a nih miau loh avangin kuthnathawk taimate hi kum tam a vei hnuah pawh an la dingchhuak thei chuang lo.

Kan ram leh sorkar kalphungin a zir loh em avangin taihmakin awmzia a la nei tlem hle a. Thawh tama hlawh tam tih hi mi tlemte tak tak lakah chauh a la dik. Ram hruaitute leh sorkar milian a fawng chelhtute chu hna an thawk rim lo chung chungin an lian thur thur a. Hmasawnna hna thawh awm hlekah zangnadawmna (compensation) an huilut nghek nghek a. Anni entawntu hi kan tam tak avangin hmasawnna than a thut phah a, kan ram hruaitu pakhat phei chuan ‘Mizote hi compensation hnam kan ni,” a tih hial kha. Bible-in a neite chu pek belh an ni ang a, nei lote chu an neih sa pawh chhuhsak an ni ang, a tih ang hi kan rama thilthleng dik tak a ni.

Ngaihtuah chiang teh. Hausak loh pawha nuamsa ve deuhva eizawnna dap duhte’n bank leh financial institution-a pawisa an puk dawn chuan a har talh mai a. Hausa sa tan bawk pawisa puk a awlsam a, eiruk thup na’n a tangkai hle bawk. Kum tluana a sur-a-sa hnuaia thawkte ai chuan chawlhkar hnih/khat leka sorkar hnuai a contract (an tawngkam takin ‘chhete’) thawh khan kuthnathawktu taima eltiang thawhchhuah let engemawzat an hlawh chhuak thei mai a. Chu chu kalphung tha lovin a hrin pawi em em chu a ni.

Taimak leh thawh­rimin lukhawng a neih lohna ram chu ram ropui takah a chhuak thei lo. Thatchhe na na na chu a rethei a nih pawhin a chan tawk a hmu a ni mai a. Taima chunga rethei bakberha awm hi kalphung dik lo hrin a ni. Ram hausa taka rethei bik nih chu a zahthlak a, a chhan chu thatchhiat vang a ni fo. Chutiang bawkin ram rethei taka cheng zinga hausate hi chu sum thianghlim lo, dik lo taka an lakluh avanga hausa ta mai, mipui chanai eirutu an nih ngei ngei avangin a zahthlak tho tho a ni.

Tunhma Mizo nunah chuan tala leh chabi an mamawh lova, an kawngka pawh thingfakin an do mai thin. Hei hi thenkhat chuan, “An inchhungah ruk tur thil hlu a awm loh vang a ni,” ti zawngin an sawi nep a ni awm e. A ni hauh lo. An hunlai a chhungkaw tam tak mamawh kha chhungtinin an kawl ngei ang tih rin tur. Tun angin, thil man to tham, television, computer, refrigerator, smart phone leh a dangte chu an kawl hauh lo. Mahse, chhungkaw tana pawimawh leh a hunlai zela thil hlu tam tak an inchhungah an kawl ve vek a; a hun a zirin kan rohlu a inang tawh lo mai chauh ni.

Tunah hian tala awmkhauh ber berin kan kawngkapui kan kalh tawh a, chu bakah kan pindan kan kalh leh vek a. Kan pindan chhungah thil hlu dahna pawhdawh/bawm pawh a hranpa-in kan kalh leh vek. Chu mai a la ni lo. Kan inchhung a mi an luh theih lohna turin kawngkapui leh tukverh hualin thir kan kham kawkalh vek. Chuti chung chuan Mizorama chhungkaw tam takin rawk an tawk a, rukrute’n an ro hlu leh thil neih dangte an ruksak reng bawk a nih hi.

Kan pi leh pute kha chuan mahni ta ni lo lak (ruk) ching kha an hmu­sit em em a. Nupui fanau chhuan­chham a chaw nghei tak tak tur dinhmuna an din a, mi buhzem ami buh an lak pawhin an mamawh­zia hriattirna atan meitalh tal an hnutchhiah thin a nih kha. Intihthinrim avanga mi nunna lak aimahin mi thil ru kha an hmusit a, an hmumawh zawk a ni, an ti. Hun a lo kal zel a, kan ngaihhlut zawng, ngaihsan leh hmuhsit zawng a lo dang ta a, kan lo heti ta a nih hi.

Tunah hi chuan hausak thut tum hi kan tam ta em em mai a. Thuneihna changtu sorkar sum khawih phate’n an hlawh leh a behbawm tam tham tak an duh­khawp lova, hausak thut leh hausak leh zual zel duhin an eiru nghek nghek a. Chu chuan ram leh mipui hmasawnna ṭhan a tithu nasa hle tih kan mit ngeiin kan hmu a, kan beng ngeiin kan hriat hi. Sumdawng leh contractor zingah pawh sorkara thiltitheite nena hnung thak inhiahtawn (quid pro quo) a intiamrualna thianghlim lo leh tenawm (unholy nexus) hmanga hausa thut thut kan ngah ngawt mai.

Sorkara thuneitute nena thawkho kher lo pawhin hausak thut tumin chiahpuam kan tih tak mai (ponzi)-ah kan lut nasa ta a, hetah pawh hian kohhran hruaitu leh khawtlang hruaitu kut fai fe fe awma tlangin an ngaihte hi an fihlim lo nasa. Bank leh financial institution pangngai, Reserve Bank of India (RBI)-in a pawm a sum dah leh khawl aiin hausak thut tuma um luata chesual kan ngah ta em em a nih hi. Chu chuan sum thianghlim lo (black money) a hrin bakah mi tam takin namen lova an hlawkpui laiin tam takin an tlakchhiatpui hlen bawk.

Chu mai pawh a la ni ta lo cheu. Myanmar leh Mizoram hian ramri km 404 a thui, inluhpawhna awlsam em em mai kan inṭawm a. Myanmar ram leh a chhak lamahte khian awlsam takin ruihhlo hlauhawm tak mai Amphetamine leh Metham­phetamine an siamchhuak thin a. Chu ruihhlo siamna hmanraw zinga pakhat chu ‘ephedrine’ leh ‘pseudoephedrine’ a ni. He khuh damdawi pahnihte hi dan phalna a India ram chhunga siam a ni a. Chu chu man to tak takin Myanmar lamah an hralh a, hetiang tih avanga hausa thut hi Mizoramah hian an tam thawkhat niin an sawi.

Hausak thut duhna hian kan hnam nun tha leh sakhaw zirtirna hi eng atan mah a ti ta lova. Mizoram lama ruihhlo hlauhawm tak lo lut tur pawh pawi tihna an nei thei tawh lo. Hausak thut duh avangin chu damdawi chu khi lamah an hralh ta hlawm a, an lo hausa ta em em mai bawk a. Chumi rah chu khilam atanga ruihhlo tam tham tak lo lut leh hi a ni. Thenkhat sawi dan chuan ‘Khehpuam’ an tih mai hmanga hausate hian dik lo taka an pawisa thianghlim lo hmuh kha inte, inhmunte leh ram zau tak tak leina atana hmang a. Pawisa pawisawi lo (white money) a chantirin hausak leh zual na’n an hmang ta zel a ni.

Rinawm tak leh taima taka kum tluana hnathawk ngar ngarte an pachhiat reng lai a, dik lo leh thiang­hlim lo taka thilti a sum lakluh chiam chiam vanga uchuak taka an hausak thut thut theihna ram hi ram nuam a ni thei ngai lovang. Thenkhat hausak theihna hmanrua hi ram economy tichhetu a ni mai lo, kan Mizopuite nunna suat chiam theitu a ni. Chumi piahlamah chuan Mizoram chhunga cheng ‘Mizo Kristian’ inti ngatte sakhua leh khaw­tlang nun bakah he hnam thin­lung hi a chhe zawngin a hruaikawi thui tawh hle a nih hi.

Zu hi nasa takin kan dova, a dotute thinlung hi pawmpui chin pawh a awm. Zu inmi, zahpuiawm leh mualpho taka rui te, mi chunga kutthlak ching te, chhungkaw lengdarh a hmeithai leh fahrah siamtute hi an awm ve. Tunhma ang erawh chu kan ni tawh lo, lehkhathiam an tam a, khaw hawi zau pawh an tam tawh a, tunhma anga rui buk buk an tlem tawh hle. Zu inmi, ruih ching tam vak lo hian anmahni an intichhia a, an inchhungkhur tibuaiin, khaw­tlangah pawh an mualpho ngei mai. A nghawng erawh a thui lem lo. Anmahni, chhungkua leh an khawtlang zim te chauh a nghawng. Zu chhia a tam erawh chuan ṭhalai thi an tam a, thi lo pawh hman tlak loh an tam.

Mi duham leh hausak thut tuma bei a, hausa thutte erawh hi chuan pawi an khawih thui-in an thiltih hian a nghawng thui teh mai a sin. Mirethei tuamhlawmna leh an dinchhuah ve theihna tura sum ruahman an eisak avangin chhung­kaw tam tak chu retheihna bawih­ah an tan hlen kumkhua phah a. Hmasawnna hna thawhna tur sum ruahman eiru a, hausa thutte avangin ram than a thu a. Hausak thut tumte avangin ‘Chiahpuam’ ang chi khan mi tam tak tlakchhiatna a thlen a. Hausak thut duhna avanga ‘khehpuam’ te’n kan ram hi an tichhe thui ta hle mai.

Hausak tum a ṭha, thawhimna leh tei rei peih avanga hausate chu tuma’n an haw lova, an lawmpui zawk. A tlo pawh a tlo bawk. Dik taka thawhchhuah ngei mai hmanga nungte chu an rilru pawh a thiangin a hlim thin. Mahse, in leh lo, fate zirna leh nitin mamawh bak chuang bang nei khawpa hausak tuma beite hian he ram leh hnam hi an eichhe mek a, mipui nawlpui retheihna an thlen rei tawh a. An thih hunah chuan thlan atana ram zimte bak an mamawh bik chuang der si lo.