Guest writer
HC Vanlalruata
MIZORAMAH HNA
Tun hma a Labour and Employment department (L&E department) kan tih mai thin kha tlem lai deuh khan Labour, Employment, Skill Development and Entrepreneurship Department (LESDE) tiin a hming an lo thlak ta duah mai a. Hna an thawh that phah hret em tih chu keini ang duang hriat mai phak a ni lo. He department hma hi a zau ta hle tih erawh chu a chiang a, kuthnathawk a nitin inhlawhte hmakhua pawh an buaipui-in mi tam tak an tanpui tawh a ni.
Hnathawk rau rau-ah chuan sorkar leh sorkar enkawl corporation, bank leh financial institution-te bakah company hlun a thawkte hi chu an hna chungchangah an buai lem lo chauh ni lovin mipui mimirin kan it a kan thik rawnte an ni. Hnathawk dang, nitina mi hnuai a inhlawh leh sorkar emaw a a nghet lova thawkte dinhmun erawh hi chu siamtha tura beih chu a ngai a ni.
A bik takin ‘unorganized sector’ an tih mai a thawk, mahni theih ang anga nitin inhlawhfa a, an thawh ni chauhva hlawh nei leh an hnathawhna kawnga himna tur ‘security’ neite ngaih pawimawh a, ngaihsak zual ngai an ni. Anni ang tho hian mahni chakai khawrh a thlawhhma late pawh hi ngaihven an ngai a. An hna an thawh kawngah ruahtui tam leh tlem ngawt pawhin an thatna leh chhiatna a thlen thei a, ‘crop insurance’ a tih hleih theih bawk si loh avangin an dinhmun hi a him hauh lo a ni.
Sorkar hi chuan sorkar hnathawkte hi a nghet leh nghet lo pawh a duatin a duhsak viau mai a. Muster Roll (MR) kan tih thinte pawh thenkhat chu ‘Provisional Employees’ ti a vuahin an ngheh tak tak theihna atan ruahmanna siamsak chhoh zel an ni bawk a. An lawmpuiawm e. Chutih lai chuan, ‘kamding’ kan tih mai zinga tel reng reng lo, mahse, kan in satute, kan rama hmasawnna atana a tak taka thawktute leh kan eitur thawk chhuaktute hi kan ngaihthah rei ta hle mai a. An dinhmun kan siamthat loh chuan mipui mimir leh sorkar ngei pawh hi a tuartu an la ni ang.
LESDE department ‘website’ a a lan dan chuan tun dinhmunah hian hna nei lo, hna zawng mek hi mi 2,01,785 an awm a. A hma lama inziaklut hi mi 1,99,432 an awm laiin inziaklut thar hi mi 2,353 an awm niin an department website chuan a tarlang a. Hna zawnglai anga inziaklut tam tak hian hna an hmuh hnu pawhin employment exchange-ah an hming an thaichhiattir tawh lem lova, hei ai hi chuan a takah chuan a tlem a rinawm. Chuti chung chuan Mizoramah hian hna hmu lo (unemployed) a innngai, an thawh tawk hna hmu lo (under employed) a inngai leh hna zawng hrim hrim hi a tlem lo tih chu a chiang a ni.
Home department website-ah hian tun hnai a Inner Line Permit (ILP) an pek chhuah zat a awm lova, ILP pek chhuah dan hrim hrim an dah lo niin a lang. Chuti chung chuan Muslim-ho ni thianghlim (Id)-a Aizawl mual zau remchang lai a tawngtai bungbu awmzat aṭang hian ILP pek chhuah hi a tlem hauh lo tih a chiang a. An han dap lah hian ILP thi tawh tihnun leh loh leh ILP an pek anga hnathawk lo hi an tam em em zel mai a ni.
Muslim chauh lo hi sakhaw dang bia hnathawk kan ngah hle a, an zingah hian thiamna bik nei Meitei-hote pawh hi an telin an tam thawkhat hle a. Khilama kan unaute pawh khi an taima-in thawh hreh an nei lo bawk a, Mizorama hnathawk rual (workforce)-ah an thawh hlawk viau a rinawm a. Mi nau awm leh inchhunga che tura kan chhawr ngawt pawh hi tam tham tak an nih thin kha.
Mizoram dinhmun hi ngaihtuah chian a ngai a ni. Kan thalai lehkha zir sang ve fu fu a ngaih, chhiar tlem leh hre tlem, fing inti em em lawi si, chapo tih hriat ngawih ngawih, hna thawk lova nileng zankhua deuhthaw a ngaihdan mawl leh belhchian dawl lo hmanga social media a tamtal reng hman kan ngah ta lutuk hi a pawi takzet mai. Hei hi hnam boralna kawng kan zawhna a ni a, kan sim vat loh chuan kan hmabak hi thim tak a ni.
Social media a intifing taka (hnathawh thulh a) kan thalaite an rak nilen zakhua lai hian Karimnganj, Cachar leh Hailakandi district tlangvalte chuan kan ramah hna awm apiang rawn thawkin an chhungte hnenah pawisa tam tham tak an thawn thla reng a. Mizorama an lo kal dawn hian ‘agenda’ fel tak an nei a ni. Tam takin kan auh nawmnah thirchhia, belchhia leh saidawium chhia zawngtute pawh hian nupui fanau chawmna khawp an thawkchhuak a sin. An thawhchhuah tlem leh tam pawhin sum an khawl a, ei leh in an intuituah chiam chiam lo.
Lirthei siam lam mechanic pakhat ka hriat chian ve em em chu ruahpui vanawn sur zanah pawh a koh theih a, a hna kha tlin takin a thawk mai a. He pa hian lirthei siam hna a thawk chung hian taxi a nei a. Lei laihna khawl ‘excavator’ (Mizovin JCB kan tih mai) 2 leh truck 2 a nei bawk a. Hrilen inkharkhip runpui lai a a hnapui ber thawk thei lova an khua a a tawmbo lai pawhin a khawl leh lirthei hmangin a enkawltute’n sum an thawhchhuahsak reng zu ni a. Keini kan thalaite an intawllen a, social media a kan rak mai mai chhung hian kan ram chhung ngei-ah pawisa an rawn thawk chhuak hem hem mai a ni.
‘Ram leh Hnam Humhalh’ thupui hmanga ruihhlo kan do hi a pawimawh a. Ruihhlo hian kan thalai tam tham tak hnathawk thei lo leh thawk tlak lova a chhuah bakah tam takin an thih phah mek a. Chhungkua leh khawtlang taka hnawksak leh phurrit, hna an thawh loh avang ringawt pawha ram leh hnam tana tangkai lo leh tichhetu-ah a siam mek a ni. Hnathawk thei lo siam tamtu ber zingah ruihhlo hi a tel awm e.
Chutih lai chuan ruihhlo ngaih vanga awm tha duhlote a buaipui a, anmahni enkawlna tur hmun siam na’n pawisa tam tak an sen rual hian sorkar leh pawl hrang hrangte hian kan thalai awm tha duh, hnathawh a hmasawn leh changkan duhte, intodelh tumte hi an hlamchhiah tlat a ngaihna a awm a, a pawi tak zet a ni. Hna thawk tura Mizoram a lo lutte aia thawk tam tur leh, taihmak leh teirei peih inzirtir kan mamawh em em a, hei hi Ram leh Hnam Humhalh innghahna bul zawk chu a ni. Kan taihmak a kan teirei peih a, kan hna a kan rinawm phawt chuan min chimral mai ang ti a kan hlauhte hi tharum tel hauh lovin kan nek chhuak mai dawn.
Hna kan thawh peih loh erawh chuan kan thawh ai thawk tur lo lut hi dan ngawt ngaihna a awm lo. Bengal Eastern Frontier Regulations, 1873 hmanga kan inhung bikna hmanrua ILP hian min hum dawn kumkhua lo tih hi hriat chian a hun tawh hle. Kum 130 chuang chu min awptu mingohovin min humhalhna atana dan an siam (thenkhat erawh chuan an awp chhung amite Mizote’n an tihbuai lohna atana an siam ni a an sawi) hmang hian kan inhumhalh tawh a. He dan hi kenkawh reng a ni emaw, tihtawp a ni emaw, a pawimawh ber chu keimahni hi kan ni.
Ruihhlo chungchang kan sawi tawh a. Khawvel ram dang, a bikin kan Kristian puite chenna ramin sual a an ngaih loh zu do hian thisen chhuah a, nunna la khawpin kan che tawh. Heti khawpa kan dona chhan hi kan hre vek a, ram leh hnam pawisawi pha leh kan hnam humhalhna atana tangkai lem lo a ni. Milem nihna leh lemchanna avanga do mai kan ni. ‘Ram leh Hnam Humhalhna’ atana do tham a ni lo. Kan hmelma tak tak hi kan la chiang lo zawk a ni.
Kan hmelma diktak hi Setana a ni lova, zu pawh a ni hek lo. Lemchanna leh thatchhiatna hrin, hnathawk lova rak mai mai ringawt kan tam lutuk hi kan hmelma lian ber chu a ni. Tha leh thianghlim bera inlantir a, mi hmuh lohva sual leh thil dik lo tinreng ti hreh lote avangin natna tihbaiawm tak takin kum tam tak a chenchilh hnam kan ni a. Duham luat avanga hmasawnna hna tibuai khawpa zangnadawmna sum um kan tam ta lutukte hi hnam hmelma a ni.
Kan thalaite nunna tam tak suattu ruihhlo leh zu chhia (zu khap burin a tihpun) hi a tak takin kan la do pha lo. Zu khap bur tura sorkar nawrtute hlei hlei hian an uipui tuilian thlir mai mai. Thatchhiat, zawmthawtna, mahni hna a rinawm lohna leh teirei peih lohna avanga he hnamin sum leh pai kan hloh tamziate, kan chanpual tur kan thenawm state aṭanga hna thawka rawn lutte’n min chan khalh zat thleng hian kan la chhut peih lo. Chuti khawpa thatchhia leh thil chik peih lo chuan hmabak pakhat chiah kan nei – hnam boralna.
Bible chuan, “Thawk lo chuan ei pawh ei suh se,” tih hi chiang takin a ziak a ni. Tuialhthei leh boruakalhthei laihchhuah tur ngah em em Arab ramte khu en teh u. An lalber aṭanga a rethei ber thlengin chu hausakna haichhuak tur chuan an thawk peih lova. US leh ram changkang company liante’n an laihchhuah sak a. Chumi aṭanga an sum hmuh ‘petro-dollar’ an tih mai hmang chuan an inchhek-arbawm a. Car man to ber ber nen an hawipir a, mahse, an lei hnuai hausakna (hydrocarbon) a hul hunah chuan an la chak lo ngawt ang.
Bible ringtute chuan ‘awmawl, ei tui leh thenawmte rel’ hi kan thupui tur ni awm lo tak a ni a. Kan thupui ber tur chu ‘beka thlantui luang zawih zawih khawpa hnathawh’ ni zawk awm tak a ni. Khawvel thang leh hmasawn zelah hna hrang a tam ta a, beka thlantui luang tak tak kher lo leh khawlum laia hnathawhna hmun tihvawh leh khawvawh laia tihlum chhungah mi tam takin hna kan thawk tawh.
Kan hnathawhna hmun hi kan thiamna a zir zelin a dang ngei mai. A pawimawh ber erawh chu rinawmna, thawhrimna leh teirei peih a la ni fan a. Chu hnathawh tak mai chu ram leh hnam damna a ni a, a pumpelh a awm lo. Kan Pu Chhurbura ‘khuai tu thei’ hmanrua zawng zawng pawh kha tha ngai vek a nih kha. Kan tunlai khawvelah phei chuan tha leh tharum piah lamah Siamtu min pek thluak hi a pawimawh zawk tih pawh kan hriat a ngai. Chu chu Ram leh Hnam humhalhna mai ni lo, hnam damna kawng awm chhun a ni.