HARSATNA leh DEPRESSION

Kan naupan’ lai khan (ti ve khanglang ila) tunlai a natna tlanglawn tak, tam takin anmahni nunna an lak phah hialna chhan ‘depression’ hi kan hre ve ngai lo reng reng a. Saptawng kan thiam loh vang nge ni a, khatihlai khan ‘depression’ natna hi a la awm lo hrim hrim tih pawh ka hre bik lo. Kan thian rilru lam doctor (psychiatrist/clinical psychologist)-te chik deuhva ka zawh hi chuan rilru lam natna chi khat chu a ni ngei awm e.

Tun laia Mizo tam tak kan thih thut thutna chhan ber zing ami ‘cardiovascular disease’ an tih mai a tam tak em emna chhan ni a doctor-te’n an sawi chu kan nunphung (lifestyle) inthlak nasat tak vang a ni a. Tun hma kha chuan nula leh tlangvalte’n chaw heh viau mah se, ni khatah dut no 2 zet-te vawi 3 puar el euhvin ei mah se, hetiang natna hi a awm lo tluk a ni awm e. A chhan chu beka thlan tui luang zawih zawiha kawla ni chhuak chhiar a hna an thawh vang a ni.

Tunah chuan kan ei tui tawh si a. A tam ber chu hmarcha thak lutuk kan ei vang emaw khaw lum luat vang emaw a nih loh chuan kan thlan a tla tlem ta em em a. Kan mamawh em em taksa chetna (biakin leh lenkhawmna ami ang chi ni lem lo) hi kan hlamchhiah a, ke a kal kan uar tawh lova, lirthei a kan chuang tam a. Chutah pawh rem leh rem lovin kan kalna tur kawtkai zawn chata lirthei tihdin kan ching tawh. Hahdamna hi a chikimin kan zawng a ni ber a, chu chu kan hriselna hian a tuar a, kan ei tui bawk si avangin tun dinhmun hi kan thleng a ni.

Evi leh Adama te bawhchhiat hlima Pathian anchhia, mihringte hriselna ni zawk lawi si ‘beka thlan tui luang zawih zawihin hna in thawk tawh ang’ tih kan kalsan avangin kan hrisel hlei thei tawh lo a nih hi. Hemi avang tak hian tun hnai-ah hian kum naupang tak tak ‘stroke’ leh ‘cardiac arrest’ in an thi tam ta hle a. Thenkhat erawh hi chu zu chhe in vang niin a lang bawk. Kan naupan lai a zu in nasa ve deuh deuh kan hriat, dam rei fu fu ang kha an ni tawh lova, hmai tawk leh biang puar hman meuh lovin naupang te-in an thi ta fo a nih hi.

Kan thupui-ah lut ta ila. ‘Depression’ hming kan hriat hma kha chuan ngaihzawng an inthen avanga mahni intihlum kan hre ngai lem lova. Ngaihzawng nena inthen avanga lungleng leh rilru natna vawrtawp khan lengzem hla tha tak tak leh lehkhabu ngaihnawm eltiang a hring chhuak zawk thin a ni. Tunah chuan ngaihzawng then vanga inawkhlum hi Mizo hmeichhia aiin mipa an tam fe zawk leh nghal niin Police chhinchhiah danah a lang. Khawvel harsatna hmachhawn ngam lova mahni nunna hial lak duh zawng zawng deuhthaw hi ‘depression’ vang niin an sawi a, tak tak ni maw.

Khawvel harsatna hmachhawn a sut ngam loh avanga zu in ta chiam chiamte pawh kan hre awm e. Mi dawihzep tak harsatna sutlang ngam lova bihrukna zawng zawnga rilru (escapist attitude) pute hi an khawngaihthlak viau na a, khawngaih an phu lova, khawngaihthlak leh tlak an ni lem lo. Rilru daktawrte chuan ‘depression’ hi natna chi khat a nih angin tihdam theih niin an sawi a, chuvangin hetiang natna nei chuan rilru daktawrte rawn thuai mai zawk tur ni awm tak a ni.

Depression nasa tak nei zingah, a bikin mahni nunna la duh zinga kohhran rawngbawltute hial an tel ta hi a pawi-in ngaihtuah chian a ngai ta khawp mai. Hetiang lam zirna leh thiamna nei hauh lo hian inthlahrung ang reng tak, mahse, kan hmuh ve dan leh ka tawn hriat atangin ngaihdan han phuhchhuak ve ta ngawt ila. Naupan tet lai atanga rambuai-in a hrual hrep kha kan ni a. Buhfai man to em em kha a leina tur pawisa nei pawh ni ila lei tur awm chuang lo a ni. Aizawl atangin ramhnuaiah kan tlanchhia a, ramhnuai-ah mi thlamah kan biru thin.

A hnu-ah Chite lui rala Hliappui lui kamah thlawhhma la-in kum 2 vel lai thlam ropui lo takah kan khawsa a. Chaw (buh) tel hauh lova maian bai ringawt eite, vaimim chhum ringawt hmehte kha kan chan tawk a ni a. Atta chhum mum tel tul kan han ring mai phei kha chu buh ei thang tan chuan tui lo eltiang a ni. Inhnaih te te a thlam sa a awm kan ni a, kan thenawm Pu Bata’n an chakai man an hmeh tuma inzat theuhva a sem a, chakai ek thlenga a sem diat diat kha mitthla-ah a la cham reng.

A ralmuan deuh hnu a Aizawl Venghnuai a kan kir leh hnu pawh khan ei leh barah harsatna kan tawk nasa em em a. Tam a tla a ni ber e. Primary School a kan kal rei ve deuh hnu leh Middle School kan kal lai khan thal/thlasik tui harsat zual lai chuan zing dar 4 velah Lungrem tuikhur a tuitling kan chuh thin a. Kan theih tawk a la tlem hle. Tui kha zo leh zo lovin khawnvartui/tel tin-in (tuikawhna hmangin) kan kawt a. Tui van lai tak tak chuan chhungkaw khatin tin 4 bak kan hawn thiang lo. Nu leh pa hnathawka an chhuah hma avangin tukthuan tur eirawngbawl pahin, lungthu tlawhchhanin lehkha kan zir thin.

Kan tlanchhiatna Hliappui lui kamah khan khawnvartui tih vel kan hmang pha lova, pate’n mau hmangin meichher min chhitsak eng hnuaiah lehkha kan zir thin a. Chuti chung chuan Venghnuai Primary School-a kan han ekzam khan pathumna aia hniam ka ni ngai lovin ka hria. Kan sikul banin thangkam leh sava veh kan ching a, ram kan kal tawh chuan thing lukham tur tal pu haw lovin kan awm ngai lo. Venghnuai Middle School chhuahsan a Synod High School kan kai ve tan khan sikul uniform savun pheikhawk kha ka bun thei lova, ka bun thiam hek lo. Thingsemin rah tla pawh ke lawnga rap bawrh bawrh kha kan ni a.

Pachhunga University College-a admission fee (Rs 120/-) neih loh avanga ka pa-in kan huan thenkhat Rs. 500 a a hralhte, Shillong a college luh zawmna tur sum ka neih loh dante leh ni engemawzat chaw kaw puar eitur kan neih loh dante bakah sawitur a tam. Mahni tawtawrawt hamah min lo ngaihsak lo hram ula, ka tawn hriat ka’n hrilh ve mai che u a nih hi. Hna zawnga kan vahvaih nasatziate, politics induhsakna avanga Mizoram sorkar hnuai a hna kan hmuh theih ve loh dante leh India ram pum huapa ‘tribal quota’ awm hauh lohna a kan inziah hlawhtlin dante pawh ninawm a chang thei.

Kan sawi tum ber erawh chu keini kha chu kan no ve thei lo tih hi a ni. Tunlai thangthar tam takin an neih depression nei hman khan kan khawsa ve pha lova, harsatna kan paltlang zawng zawng kha rilru hahna min siamtu ni lovin tawrhchhelna leh tumruhna min siamtu atan kan hmang a ni. Harsatna han tawh hian mi chak lo chuan a chhiat hlenpui der thei a, mi chak erawh chuan chak leh zualna atan a hmang tangkai hlauh thung thin tlat a ni.

Hna thawh phung (work culture) kan bosal tawh a, an tih theih tawka naupang hna thawhtir leh mawhphurhna laktir kan thei tawh lo. An awmawl em em a, an awm no nuak mai a, an rilru pawh paukhauhna awm tawh lovin a no nguak tawh mai. Remote control tel lovin television an en peih tawh lova, tui chawi chu sawi loh, tuizem atanga baltin hmanga khaichhuah pawh an peih tawh lo. Herh haw bak tihtir tum chi an ni tawh lo.

Tunhma a chhuata thuk mei, mittui leh hnaptui nena chhemthei a kan chhem hun kha a liam a, ding chungin gas lighter nen eirawngbawlna gas thuk an kap nung peih hram tawh. Thing tuah tur phurh/put tir phei chu sawi ngam pawh va ni tawh suh. Khawnvar chhit tur a awm tawh lova, electric hmeh enna hmeh zeuh a tawk ta. Inchhung leh kawtkai tihfaina ringawtah pawh a awlsam zawng vekin kan kal a, puan su tur pawhin khawl kan chhawr tawh a nih hi.

He changkanna leh nun awlsam ta lutuk hi a hakin kan hak a. Tlin lo chung pawha kan inleisak smart phone kan bih nilen zankhua tir a. Mut hun hre lo, thawh hun hre lo leh tho thei lo kan siam chhuak nasa ta khawp mai. Tuna kan thangthar tam tak hi chu an mut leh thawh hun ngaihtuah hian hnathawh hun pangngai chhuna chhawr theih hauh loh tur an tam lutuk tawh. Hetiangho hi chu awlsam te a rilru no leh na ‘depression’ kan tih tak nei awlsam an ni ngei-in a rinawm a. Nula leh tlangval taima, lehkhathiam leh chhawr tlak chin hi chu helamah chuan an ngaihtuahawm lo tlangpui-in a rinawm.

Mahni intihlum thenkhat hi ruihhlo khawih nasat avanga rilru buai thut te, zu in nasat luat avanga rilru buaite pawh an awm tho niin a lang a. Mumang rama awma mahni ngaihtuahna a an chen avanga mahni intihlum an awm awm e. Natna khirh lutuk, an dam rei pui chuang loh tur tih an hre chunga na tawrh reng ai a mahni nunna la ta mai pawh an awmin an sawi a. Hnathawh that theih loh hrin retheih luat vanga mahni nunna late leh tu leh fate sual lutuk vanga enkawltu nei lo kum upa lam pakhat chu hman deuh khan Aizawl-ah ngei a inawkhlum tawh bawk.

Lusun vang leh thil dang dang vanga rilru na leh rilru hah tam ber hi hna thawhsan daih ila a nep thei tih hi a takin ka tawng ve fo tawh a. An chunga thil thlengah midang zawng aia vanduai bera inngai a inngaihtuah ngut nguta mahni inkhawngaih chingte hian ‘depression’ nasa tak an nei duh a, hei hi a taka mahni inhmangaih si lova inkhawngaih chingte an ni. Hmangaihna lantir lova tu leh fate duat ringawt ang chite hi an ni awm e.

Rilru hrisel hi Mizote zingah hian a pawimawh zual ta em em mai a. Kan nunphung dik loh avanga taksa hrisel lo em em leh kan ngaihtuah dan dik loh luat avanga rilru hrisel lo hi kan tam ta ngawt mai. Hetiang hrisel lohna pumpelhna tha tak pakhat chu nunphung hrisel bakah ngaihtuahna hrisel leh huaisen hi a ni awm e. Ruihhlo leh zu khawih nasat piah lamah zuk leh hmuam kan ti nasa lutukte leh hna thawk peih lova kan awmawl lutuk hian taksa hrisel lohna kawngah min hruai a, kan nun a tawi phah nasa hle.

Changkanna thang chak lutukin a hrin tho, hna rim thawh peih loh ruala khawvel harsatna hmachhawn ngam lo khawpa rilru leh thinlung no leh dawizep hian rilru lam dam lohna a thlen nasa lutuk tih kan hre vek. Hausak thut duhna avanga pawisa tam tham thap a dan pawn deuhva sum tam tham siam tum chesual leh site thleng hian kan nei teuh. Eng pawh ni se, ‘hnam huaisen’ inti thin hi ‘depression’ mai mai-in a ngam a, mahni nunna hial lak duh khawpa a salbeh ni lo turin tan la ila. Helama kan doctor thiamte hman tangkai nachang pawh i hria ang u.