Guest writer
HC Vanlalruata
DELHI TIHDAN
Karnataka state-a Ramakrishna Hegde a Chief Minister lai khan, thingtlânga tualchhung sorkar (Panchayti Raj) leh khawpui sorkar (Nagarpalika) an kalpui that em avangin, sorkar laipuiin Parliament a hemi chungchanga dân siam a nih dawn khan ‘Karnataka tihdan’ (Karnataka experiment) kha an sawi tam hle a. Chutiang deuh chuan India rama Covid-19 hri kai tamna ber nihna lo hauh zuai zuai tawh Delhi sorkarin hri do kawnga a thiltih dan hi entawn tlak a nih avangin, ‘Delhi’ tihdan hi kan health department hotute pawh hian entawnin, a theih phei chuan a zirchiang turin mi zuk tir hial teh se.
Delhi UT chhung a bikin Delhi khawpui (NCT) huamchhunga hripui darh chak em em dan kha, Mizoram pawn chanchinthar ngaihven îk tawh chuan kan hre vek awm e. Nizamuddin venga Muslim pavalai inkhâwmpui avanga a darh chiam hnu lama a han darh tak tak mai kha chu, vahchap ro ţha em em kang duai duai hi a ang ber. An Deputy Chief Minister Manish Sisodia mangang pawhin July thla tawpah chuan Delhi a hri kai hi mi nuai 5 leh a chanve an tlin tur thu a hrilhlawk a, mahse, sorkarin kawng dik zawh a chak taka thá a thawh avangin Sosodia hi zawlnei derah a chhuak ta a. Tun dinhmuna hri vei tawh zat chu mi nuai 1,69,000 vel an ni a, mi 1,51,473 an dam tawh a, thi tawh zat hi 4,389 a ni.
Hri kai leh kai lo endik zinga za zela 7.8-in hri an kai a, hri kai dam leh tawh hi za zela 89 an tling tawh. Thihpui zat hi hri kai tawh aţanga chhŭtin za zela 2.60 a ni. A tir lama khati khawpa hri kai pung nasa kha an ni a, July thla chho aţang erawh chuan awmze neiin an kalpui chho ta a, ţhenkhat chuan hei hi Union Home Minister Amit Shah a inrawlh vang niin an sawi a, an Chief Minister Arvind Kejriwal chuan, Delhi khawpui a cheng mipui ţanrualna leh thawhhona ţha vanga he hripui léng hi khuahkhirh chhoh lo ni ta niin a sawi. State pawn aţanga Mizorama lo haw zingah Assam aţanga lo hawte hri kai an tam ber a, mi 195 an ni a, a dawttu chu Delhi leh a khawper aţanga lo haw mi 151 te an ni.
Delhi sorkarin hripui a hmachhawn a, a buaipui danah hian a sap ţawng takin T3 an tih mai chu an kalpui a, chu chu ‘Testing, tracing and treating’ an vuah. Sample tam thei ang ber endik hna an thawk a, chutih rualin Covid-19 hri veite-a lang ţhin ang lang chhuak lo sample endik ţhin chu Nilaini aţang khan an titawp tawh a. Chutih laiin hri kaite’n an hnimhnaihte, a bikin natna dangin a tlâkbuak leh kum upa lamte erawh chu endik zel an ni a, anni’n an hnimhnaih leh chhawn chu an endik rih lo. Hri kai-in an kaichhawn theih chhui kawngah chak takin thà an thawh a, a enkawl kawngah pawh fel takin ruahmanna an siam bawk. Tun dinhmunah hian hri kai enkawlna tura ruat bik damdawiina khum 10,234 zet a ruak mek a ni.
Hripui dona kawnga Delhi sorkar thiltih dan langsar tak chu hri kai leh kai lo endik tam a ni a, hri kai, mahse natna lang chhuak lote an chenna in lama inkhung hran, damdawiin a khum tam zawk dah leh hri chungchanga dinhmun dik tak puanchhuah te a ni. Delhi sorkar hian sorkar laipuia Ministry of Health and Family Welfare thupek zawmin hri kai tih hmuhchhuah mahse hri kai/vei tih lang chhuak lo (asymptomatic) leh lang chhuak chè ché (mild symptoms) chauh te ang chu damdawiinah an enkawl lova, ţul an ti lo. Dah luh an nih pawhin darkâr 24 aia rei awm tir loh tur tiin an Health Secretary, Padmini Singla chuan a sawi hmiah mai.
An tihdan (sorkar laipui thupek ni bawk)-ah chuan hri kai tih lang chhuak lo leh lang chhuak nasa lote hi chu, anmahni inah khung hran (isolate) a enkawl mai tur an ni a. Hetianga kalpui a nih hian Covid-19 hri vei enkawlna tur bik a serhhran damdawiinah te chuan enkawl mamawh tak takte dahna tur ICU leh pindan dangah khum an kian tihna a ni a. Enkawl ngai lem lo, endikna a hri kai tih hmuh chhuah tam tak, engmah lang chhuak lova dam leh mai turte nen zawng zawnga damdawiin hnawhkhah hi an ti lo nasa mai a, sorkar laipui duhdan pawh a ni lo. Mizoram, hriselna lama hmasawnna rotling (health infrastructure) nei chau berte zing ami, damdawiin khum nei tlem em em bawk siin a hautak thei ang ber leh a khum awm chhun luah tam thei ang bera thil kan kalpui hi chu a zahthlak zawk a ni.
Diktak chuan Mizoramin he hri léng kan hmachhawn dan hi a bilhah a tho lo hrim hrim a. March thla chawhnu her a kan kohhran rawngbawltu pakhatin Europe lama a hri kai a rawn pem luhpui kha, a dam harin a enkawlna senso a sang a. Europe rama a lèn laiin he hri hi a chakin a hlauhawm hle a, India ram a rawn thlen ve hnu chuan a chak (potent) tawh lo tihte ngaihtuah lem lovin (an hre lo chu a ni bik em lovang anga) kan hotute’n min sawiţhaih chiam chiam ringawt a. Damlo pakhat enkawl man cheng nuai 7 chuang a nih thute, mi 7 in hri kai ta sela ZMC a enkawl a buaithlakzia tur te tiin buan-a-hma-in an lo kherh nasa lutuk a. Min thlamuantu turte’n mipui min tiralkhelin min tichiai a, hlauhna thlarau (fear psychosis) changin kan khur a ni ber mai a. Ngaihtuahna fim pawh kan hmang thei meuh lo chu a nih hi.
Mizoramah mi 1,000 chuangin hri an kai tawh a, Inrinni thleng khan thihpui an la awm lo. Chu’ng zinga 584 chu hri/ hrik pai tawh lova damdawiin aţanga chhuak tawh an ni a, hri kai tawh zawng zawng aţanga chhûtin, a zahve aia tam daih chu hri/hrik pai tawh lo an ni. Ţawngkama hri vei han tihte hi a rapthlak leh intihţhaihna ţawngkam uchuak mai a ni a, hri/ hrik kai an ni mai. Natna lang chhuak lo phei chu an ni lehzual. Hetianga a thim zawng leh mi tihţhaih chingte hi zawlnei der (doomsday prophets), thim thuah hnih/thuah thum lo thleng tur sawi lawk chiam chiamte nen an danglam lo.
A ralkhel zawng leh intihţhaih zawnga kan kal nasat luat avangin, mihring inkaidarh natna ni na ná nà kha bungraw phur lirthei leh a bungrua thlengin kan inhlauhsiak a. Ţhenkhatin Mizorama truck lo lutte leh an khaw paltlang turte kha an lo ‘quarantine’ a ni awm e, khawvela hri do dan mak leh uchuak ber pawl a nih a rinawm. Sorkar meuh pawhin sorkar laipuia Ministry of Home Affairs thupek kalhin nitin mamawh leh eichawp phur ni lo, truck tan Home department phalna a phut lui a, PASS neih a phût bawk a. Hei hi thuneitute hnenah kei ngial pawhin sorkar laipui thu kalh a nih thu ka thlen a, an ûksak lova, Union Home Secretary Ajay Bhalla chuan hawrawppuiin ti tawh lo turin a rawn hrilh ta a nih kha.
Phailama kan Mizo awmte an lo haw a, an venga bus a tlan tlang laia dawr khar tur leh, inchhunga tawm vek tura vantlang thupuanna hmanga kan han in àu te phei kha chu a zahthlak takzet mai. Mizote hi sakhuana kan lak danah pawh a hlimsang leh rui, a nû apiang hmu ‘thlarau’ kan ni a, thildang kan hmachhawn pawhin harh chiang lo leh nu phût mai hian kan buaipui vek ta mai ni hian a lang. Rilru fim leh fimkhur, chîk tak leh zir chiang a, chumi behchhan a thil kalpui hi kan chin thar a hun hle mai.
Kan veng/ khua-ah ‘positive’ a awm a, kan ngaihtuahna a awm hmasa ber, a tak a kan tihzui tak chu ‘lockdown’ a ni tawp mai a. Khuarél/mihring siamchawp chhiatna a lo thlen apianga silpoulin kan hmang rim ang leh thil zawng zawng - mi panga punkhawm aţanga kawngsira bungraw dah - khapna atana CrPC section 144-na kan hmang vek ang hi a ni ber. Hei pawh hi sorkar laipui chuan a rawn khap ta a. Containment zone/area ni lovah, state emaw, district emaw khaw bil emaw a inkharkhip puan a khap a, puang tur chuan sorkar laipui remtihna a ngai ta. Duh duha mi tlemte-in thutlûkna siam a, mipui an pawngpaw hrêk leh khuahkhirh mai mai ţhin kha a rawn ţhiat ta a ni.
India ram khawpui ber, mihring vaibelchhe 2 zet chênna, lirthei pawh Mizorama mihring chêng nuai 11 vel kan nih mek lai a, maktaduai 1 leh nuai 10 neiin Covid-19 hri léng hetianga an khuahkhirh a an thunun chhoh theih chuan Mizoram tan thil harsa niin a lang lo. Kan hotute ngaihtuahna (mindset) leh an thil kalpui dan hmang (approach) erawh chu thlâkthleng a ngai ang a, huaisen taka kalpui a ngai tawh. Swab sample lak man cheng tam fé lak ţul khawp leh, inkhunghranna hmuna awmte laka hlâwkna hmuh tum ang chi hial a awm tawh a, khawlaia hmui tuam lote pawisa chawitir hmanga intuak emaw tihtur a kan chêt tawh hnu hi chuan, sum renchem zawng leh a hluhlâng lo zawnga kal a ngai tawh.
Kan thianpa pakhat chu phailama a inenkawl lo haw Chaltlanga Tourist Lodge-ah khung hran a ni a. An eitur dawn chu chaw/buh, iskut kan, no hman hnu paih leh chi tereuhte khat a bai leh dailuah chauh a ni a; an chaw ei man hi anmahni’n pe-in, vawikhat eiah Rs 150/- an chawi. Thingtlânga kawngkama chaw kan ei a kan duhzawng tak, sa leh chawhmeh duhtawka kan ei a kan chawi ang zat an chawi a, kawngkama chawdawrte hian hlép neiin an ti a, Tourist Lodge a chaw petu hi chu a hlâwk ngawt ang.
A ţul ber chu ralkhel loh leh intihţhaih loh a ni a. Aizawl khawpui khawi veng ber ami emaw hri kai an phurh avanga zanah pawh kawngpui thâwl em ema tlan si, ZMC pana ambulance kalin a ralkhel dar a tiri chiam mai ringawt pawh hi, thil ţul hauh lo leh mipui tiphawklèk a tiralţitu mai mai a ni. Sawi tawh angin symptom nei lo leh nei nasa lo zawng zawng hi chu inlamah inenkawl vek sela, (damdawiinah pawh awm se a enkawl damna bik damdawi a awm chuang lo), a na zual tak tak chauh damdawiinah enkawl ni tawh rawh se. Kan phak chin leh kan tlin tawk angin kal ila, ralkhel leh chi-ai lovin hri laka himna atana tihtur duan sa hi ţha taka zawmin, ţul lovah chuan pâwn chhuak lo ila a him ber anga, kan zavai atana ţha ber a ni.