KOHHRAN HRUAITUTE MAWH

Rev. Zairema kha Mizoram leh Assam ramri hre chiang bertu zing ami a nih avangin chanchinbu-a ziah atan Mizoram-Assam ramri chungchanga boruak a awm phawt chuan kan kawm ngei ngei thin a. A hriat lah a hria, kum 90 a tlin hma lawka tuna ZOZAM TIMES editor Pu Tuikhuahthanga nena kan va kawm tum pawhin British hun lai a Governor-in-Council leh Governor leh midangte thuchhuah kha a ni leh thla leh kum a sawi thei chat chat vek a ni.

Pu Bualhranga nena Supreme Court-a eiruk thubuai, public interest litigation (PIL) an thehluh an buaipui lai khan kan chanchinbu SENHRI a chhuah turin an inah kan kawm a. In thiltih hi politician leh political party-te’n an beilet nasa mai che u a. Hetianga court sanga in kal chhan hi enge tiin kan zawt a. Rev. Zairema chuan muan ban cherh chawrhin min chhang a. A thusawi kha a nihna ang tak (in verbatim) chuan ka sawichhuak fuh thei tawh kher lovang.

A sawi dan tlangpui erawh chu – Rambuai avanga mingo (sap) missionary-te’n Mizoram an chhuahsan dawn khan kohhran hruaitute kutah Mizoram leh mipui hi an hlan a. A chhiat a thatah mawhphurhna an hlan tel a. Hetiang khawpa Mizorama eirukna leh hlemhletna lo nasa ta lutuk hi a mawhphurhna-ah ngaiin eirukna do turin a takin a pen chhuak ta mai niin a sawi. Hei hi Rev. Zairema ka ngaihsan tawp theih lohna chu a ni – Mizoram chhiat thata mawhphura a inhriat tlatna kha.

Chutih lai chuan kan kohhran hruaitu zingah he ram leh hnam tana mawhphura inhre lem lo, intihlarna atana pulpit a thu pawhraw zet zet sawi ching kan nei ta a. Chu chu political party thenkhatin an party hamthatna atan hman an lo tum ve mek bawk a. Chiang taka min hrilhtu an awm avangin ka sawi ngamin ka hria. Kum 2008 tawp lama inthlan dawn khan kohhran lian ‘revival speaker’-te khan khatih laia sorkar dinglai paithla turin beihpui an thlak a. Sorkar kha tla-in party dang a rawn sorkar ta a. Chu party chu kum 10 a sorkar tihin kum 2018 inthlan dawn hnaih khan sorkar lai party titla turin ‘revival speaker’ te bawkin beihpui an thlak leh a ni. Hei hi thil thleng tak tak a ni a, a hun lai ve ve leh a hnu-ah pawh he party 2 hruaitute hian min hrilh.

South Africa rama mihang leh mingo inthliar hranna (apartheid) dodaltu kohhran hruaitu lawk leh langsar Bishop Desmond Tutu te, Philippines rama Catholic puithiamte’n an rama thuneihna vawrtawp (dictatorial power) nei a hausa lutuk Ferdinand Marcos leh a nupui Imelda Marcos an sawiselnate kha tam tak chuan kan hre tawh kher lovang. Heta kohhran hruaitu kan sawite hian Pathian siam tho mihangte’n vote pawh an nei thei lote leh mimal lal hrawtna bakah an ram sum eizo a ramdang bank a an ram hausakna chheprelhte an do a ni.

Mizoram a pawi ber chu Rev. Zairema ang kohhran hruaitu, a mawhphurhna hre bawk, kha kan nei tlem em em mai hi a ni. Politician-te, a bikin minister/MLA leh party worker thiltithei deuhte tihdik loh kan dem hi dem ngei ngai an ni a, sorkar hnathawkte’n kan ram hmasawn leh changkanna tur, ram hruaitute nena tangrual a an ei tlan pawh hi dem ngei tur a ni. Chutih rualin contractor/supplier leh midang sorkar nena inhnek avanga mipui chanai ei hreh lote pawh hi kan hlahthlem a thiang chuang lo.

Chutiang a kan sawi takah chuan kum 50 chuang kal ta a kan hla kungpui Rokunga’n “Ka Pianna Zawlkhawpui” tih hla a lo phuah tawh hian kan ram tichhetu lian ber pakhat chu a tichiangin ka hria. Rev. Zairema anga kohhran hruaitu a nihna a eiruk leh hlemhlet do kha an mawhphurhna a ngai ve lo puithiam leh rawngbawltu dang hi kan ngah khawi teuh mai. Tunah phei chuan kohhran hruaitu langsar pahnih/khatin kan khawtlang nun leh sorkar kalphung chhiat chhana mawh la lovin a pawng-a-puiin sorkar hmasate an diriam ta chiam chiam a, an lar phah phian a ni awm e. Lar khelh vanga sawi an nih leh nih loh phei chu keini hriat phak va ni suh.

Kan sawi tak tak chuan Mizoram leh Mizote hetiang taka kan awm chhan bul ber chu (Rev. Zairema sawi ang hian) Kohhran a ni. Kum 1880 chawhnu lamah mingo Kristian tirhkoh (missionary)-te khatihlaia ‘Lushai country’ an tih mai-ah khan an rawn lut a. Rev. William Williams a lo luh hnu-ah chhungkaw hausa tawntaw Robert Arthington-a din ‘Arthington Aborigines Mission’ tirhin Pu Buanga kan tih mai (Rev. J.H. Lorraine) leh Sapupa kan tih (Rev. F.W. Savidge) te chu an lo lut ta a.

Kan mingo tirhkohte’n Kristian sakhua kan tih mai behchhana chanchintha (gospel) min hrilh tan atanga kum 40 vel lek chhungin Mizote hi Kristianah kan inlet vek hman a. Khawvel mual eng leh thiamnate hmu phak ve tura bul kan tanna atana thil ropui leh tha tak a ni. Mahse, kan mingo tirhkoh leh kan Mizo kohhran hruaitu hmasate thiltih dik loh chu tun thlengin kan tuar ta mek a nih hi. Hindu duh fir hovin ‘ramdang sakhua’ (foreign religion) ti a Kristianna leh Muslim sakhua an sawi hi a dik chin a awm awm e.

Muslim/Islam sakhua hi India ram rawn runa awptu Mughal lalho leh an chekawite rawn putluh a ni a, Kristianna chu mingoho rawn putluh a ni thung. Hemi hma a Isua zirtir Thoma lo lut kha chuan chhimlamah bak kua a hreuh thuk lem lo. India rama sakhaw piang chu Hinduism, Buddhism, Jainism leh Sikhism te hi a ni. Chutih laiin mingo sorkar khan Kristian sakhaw vuantu leh tlangmi tlem te te, Naga leh Mizote tan humhalhna dan min siamsak a, an dan siam thenkhat chuan India rama tel lo leh dah hran (excluded area)-ah min puang a nih kha.

Min awptu British sorkar tan khan Kristian a kan inlet kha a tangkai khawp a. Kristian kan nih hnu khan lal zingah British India sorkar thuawih lo an awm tawh lo tluk a ni. Sorkar thuneitute nena thawkho tha tak an nih avangin sap tirhkohte khan an duh ang thalin min kaihhruai a ni ta ber a. Kan hnam nunphung pawh kan mingo tirhkohho leh Mizo zinga lehkhathiam hmasa kohhran hruaitute khan min thlaksak nasa a. Kristian sakhaw vuantute nundan tura an tih chu chanchintha min petu mingoho nundan (western culture) kha a ni tawp mai.

Mizote rimawi chhepchher (traditional musical instrument) zawng zawng chu Pathian biakna atan khapsak kan ni a. Khuang erawh chu loh theih lohna avangin biakinah sengluh leh a ni a, a bak zawng chu tun thlengin sengluh a ni ta lo. Kan hla phuah thiamte hla chu khapsak kan ni a, a thu chu engpawh ni se, a thluk thlenga khapsak vek kan ni. Mizote nun hlui a kir lehna-ah ngaiin Mizo ‘traditional’ thil reng reng kha khap vek a ni a. Kan kut (festival)-te pawh lawm khap vek a ni. Mizo diktak ni chunga Kristian nih kha an khap a ni ber e.

A vai chuan kan sawi kim seng lovang. British sorkar laia min awptu pakhat chuan mingo tirhkohte nen Mizote’n zu an in dan phungah an ngaihdan a inan’ loh thu ziakin a dah a, chutah chuan kohhranin a khapsak chu tha a tih loh thu leh Mizote chu khawvel hnam zinga zu in thiam ber zing ami an ni a a hriat thu a sawi a nih kha. Khapsak kan nih hnu atangin kan in thiam lo tan ta a, kut ni vangthla chauhva thalai-in zu an chhim ve hun a liam a, khapna hnuai-ah kan thalaite’n zu an in thiam ta lo. Zu, sual a ngaihna hian pawi a khawih thui hle mai.

Kristian sakhaw chanchintha (gospel) a lo thlen hma a kan hnam nunphung zawng zawng vuak chhiat leh khapsak kan lo nih takah khan enge lo thleng ta le? Kan hnam nun ze mawi tam tak hnualsuat a lo ngai ta a, kan hnam ziarang (customs, culture leh tradition) tihchhiat a upbeh a nih takah hian kan traditional values (hnam kan nihna a kan ngaihsan zawng) te chu Kristian maichamah halral thil hlanin kan hal zo ta.

Chu’ng zingah chuan ai-a upa zahnate, khawtlanga inthununna thlengin hniam ta a ni mai lova, kan mingo tirhkoh leh kohhran hruaitu hmasate khan kan ‘cultural/traditional values’ min bansantir vek a ni. Khawthlang (mingo)ho nunphung anga kal turin sum leh pai kan nei ve lo mai ni lovin Mahatma Gandhi-a’n “Imitating an English Gentleman” tih a ziah ang deuh khan, arawn (peacock) chang vuah choak (crow) ang chiahin kan nung chho ta a. Lemchang hnamah kan lo ni ta a ni.

Hetianga kawng peng thuama kan inkhalh luh tak hnu hian Mizo hnam hi kan buai ta em em mai a. Mingoho lo luh hma a thil tha leh kawng dik, kan ngaihsan em emte kha a vaiin kan paiha kan thlak ta burh mai kha a ni a. Kan thianpa pakhatin, “Tha te te leh kan nunphung tha tak ni a kan ngaih kha saphovin ‘misual chhandam ngai in ni’ min rawn tih tak avangin kan buai ta em em mai a ni, a tih hi a dik ngawt mai.

British sorkarin min chhuahsan hnu-ah keimahni a inrelbawlna hrang ang reng kan nei chho ve a. Lal an ban vek a, village council-in an thlak ta a. Advisory Council rei lote chhung kan neih hnu-ah Assam state hnuai a awm chungin autonomous district council hmangin kan inrelbawl hrang ve a. Kum 1972 atangin union territory (UT)-ah awmin nasa takin eirukna leh hlemhletna chuan min luh chilh ta a. Tun hi kan thleng ta a, a hnu kum sawm, 1982-a ‘Eiruk Do Kum’ puan lah kha su a ti leh se (damp squib) mai a ni.

Tun a taka kan puithiamte’n Pathian thu chauh sawina tur dawhsan a ngaih ‘pulpit’ atanga duh duh sawi a, pulpit chum paha an au dum dum hian a tlai tawh a. Rev. Zairema’n mawhphurhna la a, a vei lai khan kan puithiam leh rawngbawltute hi an kha a chih ni maw, nghavawk hram ang maiin an ngawi a nih kha. Amah thlawpna tawngkam pakhatmah kan kohhran hruaitute hnen atangin kan hre lo – a hunlai khan.

Kan ram leh hnam hi a la chhe vek lo tih hi ka pawm dan a ni a, siamthat theih a la nih ka beisei fan. Mahse, ‘Zonunmawi’ ti a kan vuah sawpchhetu a ngaih, kan sakhaw hruaitute leh khawtlang hruaitute hian an tihchhiat siamthat leh hi an mawhphurhna a ni tih an hre lo niin a lang a. A zik atanga thuai a siamthat theih a ni tawh lo.

Eirukna, khawtlang nun chhe lutukin a hrin ruihhlo, zu in thiam loh bakah zu chhe in, hur sual vanga natna tihbaiawm tak HIV/AIDS vei tam lawtlak hnam kan ni te, kan nunphung inthlahdah hrin zuk leh hmuam kan tih nasat luat avanga cancer-in min suat puk pukte hi a tak taka buapui (address) ngai a ni a. Pulpit atanga thu hrawmhraw sawi avanga reh thei a ni tawh lo. He ram leh hnam hian hmangaihtu a la nei a nih ngai chuan kan hnam natna leh damlohna na tak mai hi damdawi mum tle ril rel a tihdam tum lovin a zai a zai (surgery) a ngai ta a nih hi. Chumi atan chuan a tichhetute hian mawhphurhna la-in a chhe lai siamthatu ni turin an lo pen chhuak ngam tak tak ang em le?