THLANMUAL ATANGA THUCHAH

Tun tum chu ram ropui a Singapore siamtu an Prime Minister hmasa Lee Kuan Yew-a’n a zalna thlan atanga Malaysia ram hruaitute hnena ‘Open Letter’ a thawn ti a an sawi hi lo chhiar teh ang u.

Malaysia hruaitu duhtakte u, Pathianni May 22-a ka thih ni-a in tuarpuina thu Singapore mite hnena in rawn thawn avangin lawmthu ka hrilh a che u. Kum 91 lai ka dam thlen avangin thi hma-ah chuan ka inngai lo va. A nihna takah phei chuan Singapore, kum 31 chhung zet ka kaihhruaia chengte damrei hun hi mipa tan kum 80, hmeichhe tan kum 85 tih a ni a. Kum 11 zet ka lo damrei deuh bik tihna a ni thei ang. Ka damchhung hun kha ka ram hmasawnna tur ngaihtuah leh a taka hnathawh na’na hmang ral ka ni a, hmang ṭha thawkhatah chuan ka inngai a ni.

A thu a duh, a che nasa lutuk min titute chu awm ve bawk ṭhin mah se, ka tih apiangte kha keima mimal hlawkna tur ni lova ka ram mipuite hlawkna tura ti ka ni tih chungthu-ah khan inrintawkna ka nei a. Tihtur ṭul tihfel hnu-a thi ka ni a, inchhirna nei miah lovin hahdam takin ka thi a ni. Khawvel ram tina a chanchin sawi apiangten ngaisang taka Singapore chanchin an sawi ṭhin chhan hi a tawi thei ang berin ka’n hrilh ang che u. Thliarkar zim te, engmah nei lo leh engmah ni lo kan ni.

Kan retheih em avangin mahni-a intungding thei turah kan inngai lova. Kum 1963 khan ram dangte nen inzawmkhawmin Malaysia ram kan din ta a. Amaherawh chu chi leh chi intihbuaina avangin kum 1965 khan Malaysia aṭangin min hnawtchhuak a. Ram pangngai anga dam chhuak thei tura ka inrin loh avangin lungchhe takin ka tap hial a ni. Tui in tur takngial pawh nei lovin. ram dang aṭangin tui in tur kan lalut ṭhin a ni.

Leilung hausakna kan nei lo va. Tuialhthei kan nei lo va, rangkachak kan nei lo va, thir leh laihchhuah theih thil hlu dang kan nei hek lo. Kan neih chhun chu mihring leh lawngchawlhna chauh a ni. Malaysia hruaitu duhtakte u, kan beidawng lo. Kan nun suar ang chim hnu tundin leh zai kan rel a. Hlawhtlinna leh vanneihna chang turin kan insang mar ta a ni.

Tunah chuan kan chanchin chu a lo danglam hlawk ta a. Ram hnufual zingah kan tel ta lo a ni. Asia Sakei pali an tihte zinga chhiar tel kan lo ni ta a. Kan hmasawnna chu rin phak loh khawpa nasa a nih vangin. Ram hmasawn leh changkang tehfung siamtute’n Asia khawmualpuia a ṭha lam tehna sang ber (AAA) an pek awmchhun kan ni ta a. Khawvel pumpuia pawisa sumdawnna (financial centre) lian ber palina kan ni a. Khawvela lawngchawlhna lun ber pangate zingah kan tel ve ta a ni.

Kan thil siamchhuah (manufacturing) chu kan GDP 30% a ni a. Singapore chu khawvela Per Capita Income sang ber pathumna a ni. Sawi awm loh sawiah min lo ngai lo ula. Malaysia anglo takin tuialhthei far khat pawh kan ramah hian kan nei lo.Chuti chung chuan Malaysia anglo tak bawkin ‘petroleum products’ laluttu ni lovin a thawnchhuaktu lian ber zinga mi kan ni. Tuialhthei nei si lovin tuialhthei thlitfimna hmun lian ber pathum zingah kan tel a. Tuialhthei thlitfimna lian ber ber neitu kan ni.

Chutih lai chuan Malaysia chu tuialhthei siak chhuaktu lian ber pawl in ni chungin, petrol, diesel, khawnvartui, engine oil leh tuialhthei aṭanga thil siamchhuah theih dangte kum tam in lalut char char thung a ni. Ka’n barakhaih law law teh ang che u. Tuialhthei siakchhuahna khawl (oil-rig) siamchhuaktu lian ber kan ni a. World Bank chuan sumdawngtute tana remchanna petu ṭha ber-ah min puangzar a nih chu. Thlan aṭang pawh hian chapopui hmel ka la putphah a nih hi.

Hetiang hlawhtlinna sang tak kan neih theih dan hi ka’n hrilh teh ang che u. Dawithiam kan ni lo va. Vantirhkoh kan ni hek lo. Ka Malaysian hruaitu duh takte u, nangmahni ang tho-va mihring tungchhova kal ve bawk mai kan ni. Kan hriatthiam hmasak ber chu Hruaitu Tling leh ṭha neih Tihmakmawh a nih thu hi a ni. Malaysia-ah chuan mipui mimir an ṭhat loh chuan hruaitu ṭha a neih theih loh tih hi ngaihdan tualleng a ni tih kan lo hriat ve dan a ni a. Hei hi ka awih miah lo. Hruaitu an ṭhat chuan zuitu mipuite an ṭha tih hi thudik zawk chu a ni.

Hruaitu ṭha chuan thutlukna pawimawh leh ṭangkai a siam a, kal dan tur a kawhhmuh ṭhin a. Chuvanga Hruaitu ti-a hriat an ni. Ui hi a mei vaitu (?) tur a ni a; a meiin ui a vai tur a ni lo. Motor khalhtu thiam loh avangin motor-a chuangte kan dem tur a ni lo va. Ram tichangkangtu chu inkaihhruaina ṭha a ni. Eng vangin nge ram hian hruaitu tling leh entawntlak a mamawh? Hmathlir fing neih chu hmasawn inṭanna a ni. Khawi ram mah hi tihpalh emaw amah leh amah emawa hmasawn an awm ngai lo. Hmasawnna chu ruahmanna ṭha vanga lo awm ṭhin a ni.

Hruaitu ṭha tih tur pawimawh hrethiam chuan tihpuitu tur a ruat a, a hmathlir chiang takin a hrilhfiah a, an tih ve tur a bituk a, hmalam aṭangin a hruai ṭhin a ni. Chu chu a bulṭanna chu a ni. Khawtlang awm dan tur hmathlir nei chuan, Zirna leh thiam thil (education) te, kawlphetha (Electricity) te, hriselna (health) te chu ngaih pawimawh hmasak tur an ni tih a hria a; Hmasawnna Ruhrel (infrastructure) chu tihmakmawh a ni tih a hria. Hetiang hmathlir nei chuan a tha leh hmanruate hmanzai dan a thiam ta nge nge thin a. Thiamna leh hriatna bik neite Ministry enkawltu atana dah nachang a hria a ni.

Chu bakah chuan hruaitu chuan ama mimal hamṭhatna a ngaihtuah tur a ni lo va, fakdertute lakah a fimkhur tur a ni. Hetiang laka in fihlim lohna hi Malaysia hruaitute chaklohna tak pakhat chu a ni. In thuneihna-ina hamṭhatna a pek theih che u in atchilh ṭhin hian rawngbawl tura thlan tlin in nihna a theihnghilhtir ṭhin che u a ni. President tan thlawhtheihna bik a awm reng chunga ‘chartered jets’-a chuan nuam in ti zawk tlat ṭhin hi intlakralna ṭhalo tak a ni. Ka lehkhabu, Hnam Hnufual aṭanga Changkang ber pawl nihna, -a ka thuziak ka’n hrilh teh ang che u.

He chanchin hi kum 1973-a Commonwealth ramte inkhawmpui chhim tura Ottawa, Canada-a ka zin ṭuma ka tawnhriat a ni a, phek 363-364-ah a lang a ni. Bangladesh Prime Minister, Sheikh Abdul Rehman chu ama thlawhtheihna ngei maiin ropui takin a rawn ṭum a. Thlawhna ṭum hmun ka thlen ve chuan Boeing 707, a banga langsar taka “Bangladesh” tih inziak kulh mai chu ka hmu a. Ka thlawh chhuah leh dawn pawhin a dinna pangngaiah khan a la ding reng a. Ni riat pumhlum ṭhak, engmah ti lo leh engmah thawk chhuak lovin a awm mai mai a ni.

Ka hotel aṭanga thlawhna ṭumhmun ka pan leh lai chuan motor lian pahnih khat ṭuna bungraw phurh, Bangladesh thlawhtheihna-a an dahlut lai ka hmu a. Inkhawmpui-ah khan Mujibur Rehman khan a tam thei ang ber ṭanpuina pek a mamawh thu a auchhuahpui a ni. Sum hman dan thiamte chuan thlawhna ṭumhmuna a thlawhtheihna kha engmah ti lova ni riat chhung teh meuh dintir mai mai lo turin thurawn an pe ngei ang. ṭanpuina dil leh chutih lai la la-a inrenchem lam ngaithah ber anga inlantir chu a inhmeh lo a ni.

Kenya leh Nigeria President te pawh ‘jet’ thlawhtheihna bawkin an lo kal a. Ram rethei ber pawl, ṭanpuina mamawh ngawih ngawih an nihzia lantir an tum tlat lo thung ṭhin hi mak ka tih a ni. United Nations-a hnathawk awm nghet chuan ram rethei ber berte hi an hruaitute tana car lian leh changkang Cadillac hmang ṭhinte an nih thu a sawi. Hun rei tak chhung chu sumdawng thlawhtheihna-ah ka chuang mai ṭhin a. Chutiang chuan Singapore chu ram hnufual zinga mi nihna ka neihpui hram ṭhin a ni.

Kum 1990 chho vel aṭang erawh kha chuan kan la duh rih lo ve, kan la phu ve rih lo ve, ti-a ngenna kan siam lawm lawm chungin, ram hnufual nihna lantir na’na a inrenchem thei ang bera ka khawsak ṭhin pawh chu engmah lova ngaiin, “Ram Hausa leh Changkan Ber” te zingah min telh ve ta tlat a. Ram hnufualte tana duhsakna an pek ṭhin chu kan chang ve thei ta lo a ni.

Ka Malaysia hruaitu duhtakte u, in sakhawmi em em a ni tih ka hria. In zinga Muslim te chu nitin vawi nga in ṭawngṭai ṭhin a; hmun thianghlim tlawhin in kal fo va; Ramadan chhung chuan chawi in nghei ṭhin a; in thumal sawi leh ṭawngkau chheh tin thunawn ang hrimin Allah hming in lam a. In zinga Kristian te chuan Pathian hming in lam chamchi a; Sakramen in dawng fo va; Sawma Pakhat leh Thawhlawm dang in pe lawih lawih a; chhungkaw ṭawngṭai leh ṭawngṭai Rual in nei fo ṭhin.

Chutih rual rual chuan Sawrkar pawisa chu inathlahrunna chhete pawh nei lo leh khaw eng takngial pawh zah lovin in eiru ṭhin tih thu min hrilh ṭhin a; Contract hna te pawh chhia leh ṭha hriatna nei lo lekin in hlepin in hlawkpui lawih ṭhin; In huat zawngte dahṭha turin anmahni that turte (killer squad) in ruai ṭhin a; inthlahrunna nei miah lovin in mipuite tui in tur ṭha leh damdawiin ṭha nei lova, harsatna namen loh an tawn reng te chu in thlir liam mai mai a ni.

Vanduaithlak takin Pathian a awm nge awm lo tih hre lovin ka thi a. Pathian a awm lo ve, ka ti ngai lo va; Pathian a awm, ka ti ngai bawk hek lo. Ka naute pahnih Freddy Lee leh Lee Suan Yew te chu Anglican leh Methodist an nih lai-in biak inah chuan ka inkhawm ve ngai lo va. Pathian awm hi ring suh u, ka ti emaw erawh zawng ti suh ang che u. Pathian awm ka ring ti si a, Bible leh Qu’ran-in a ‘I vengte hmangaih rawh’; ‘Retheite ṭanpui rawh’; a tih te in zawm lo lutuk leh Hruaitu in nihnaa in mawhphurhna in hlen lo lutuk si te hi chu ka hrethiam ngang lo a ni.

Tihphung reng ni awm zawk taka, Sakhua leh Duhamna in kalkawptir reng thei mai hi mak ka tih ber mai chu a ni e. Ka thihna min tuarpui leh mi ropui ti-a min sawi hi lawmawm ka ti a. Lawmthu ka hrilh a che u. Ka thuchah duh che u erawh chu nangmahni nawmsakna ai-a in khua leh tuite hamṭhatna in dah san zawk chuan keimah angin in ropui ve thei ang tih hi a ni e. Malaysia hian Lee Kuan Yew ang a chherchhuak thei a. Mi hlim tak niin ka thlan ka pan a. Nangmahni kha chutianga mahni tum hlena kal tur in ni em tih lo inzawt rawh u. Dam takin u le.

Thu belh : He thu hi kan Chief Secretary hlui Pu Michael Lalmanzuala lehlin a ni a, a phalna la thlap a, ka ziah chhawn leh siamrem hret a ni. Lee Kuan Yew ngaisang em emtu ka lo ni ve kher bawk a.