THUCHAH

Mizote hi kan pi leh pute’n “Tawngkam tha-in sial a man” tih a pawng-a-taka sawi thin, a awmze thuk zawk chhut ngai lem lo kan tam em em mai a. Kohhran rawngbawltu-in pulpit a a thusawi pawh inkhawm ban hlima biakin tual a, “I sawi tha hle mai,” ti chunga, a thusawi tha ti a, mahse, zawm tum zui lem lo tam em em hnam kan ni. Chutih rual chiah chuan pulpit leh dawhsan danga mahni thusawi ngei pawh a taka zawma mahni nuna lakluh chu sawi loh, midang tana sawi ve mai mai hi kan ngah viau mai. Hei hi milem nunphung diktak a ni.

A hun bik a zira thudik tluangtlam han sawi mai hi kum tam tak atanga kan lo chin than tawh a ni bawk a. Entir na’n ‘Zirtirtute Ni’ (teachers’ day) hi kumtinin September ni 5-ah kan lawm thin a. Kum tam tak kalta atanga tun thleng hian he ni hmanpuitu minister/MLA leh sorkar miliante chuan, “Zirtirtute hi in pawimawh lutuk. Kan ram hruaitu la ni turte chhertu pum (smithy/blacksmith’s workshop) in ni a. Kan ram hmabak enkawltu tur chhertu in ni,” tih hi an la sawi ta char char a. Zirtirtute dinhmun chinfel leh an enkawl zirlaite hmakhaw ngaihsak kawngah a taka tha thawh erawh a tam lem lo thung.

Kumin kum tawp lamah assembly inthlanpui a awm leh dawn. Hemi pual hian kohhran insuihkhawm pawl leh kohhran liante bakah tlawmngai pawl lian ber hian inthlan pualin ‘Thuchah’ siamin an puanzar leh ngei a rinawm. Thu tha tluang tlam, tunhma a mi hmasate lo sawi thin hun bika sawi kan uar duar ang chiah hian kohhran leh pawl liante hian thu tha pangngai tho, a hma kum 5 kalta a an thuchah ang tho kha an ziak chhuak leh ngei dawn tih hi a chiang a. Pulpit a thuhriltute hawihhawm zeta kan fak-arek ang bak erawh chu beisei theih a ni lovang.

Kohhran leh tlawmngai pawl liante’n inthlan thuchah an siam thin hi kan lo chhiar tam ve tawh ang reng a, a ngai deuh pet pet vek a ni. Mipui (vote nei) an ngennate, candidate-te an ngennate leh party hnathawktu (campaigner) an ngennate phei hi chu phuah belh emaw paih then emaw a awm meuh lova. Inthlan dawnah a hma a an ziah tawh kha enin an ziak leh mai a, tawngkauchheh thenkhat chu an tidanglam ve a ni mahna tih chauh a ni a. Mahse, an thuchhuah hian kan ram politics kalphung hi a tidanglam chuang lo chauh ni lovin inthlan dawn hnaihah an hmanruate (revival speaker) hmangin an duh duh an sawitir leh mai mai niin a lang.

A hma lama kan sawi tawh ang kha kan dinhmun chu a la ni reng mai. A bik takin chiang taka kan sawi tawh, Rev. Zairema te anga kohhran hruaitu zinga Mizoram chungchanga mawhphura inhre tak tak leh chu mawhphurhna hlenchhuaktu kan nei ta lo hi kan ram leh hnam eichhetu lian tak a ni a. A lera thuai a, kan ram hruaitute riam vak vak kha intihlarna leh ‘public darling’ nih hlawhna a ngai a ar-mit-tet-khuan chiam chiamte avang hian he ram kalphung kan her dik hi kei chuan ka ring hauh lo mai – dawhsan (platform) dik lo atang leh lek phei chuan.

Kan kohhran hruaitu tam ber awm dan hi chu mihlim ze khelh zinga pakhat ni a an sawi, “Thuthluang Nun” an tih kha a ni ber awm e. Zu chungchangah hian a fiah. An duh loh thu, zalentir an duh lova, zu zawrhna dawr hawn an duh loh thu hi an sawi a. Sorkar an kar bakah inthlan dawnah an tin a zual. Hah tak, beka thlantui luang phei chuan an do lo. An duh lo tihah nghet takin an ding tih an hriat avangin political party hian vote hloh hlauvin an thu an zawm zel mai a ni zawk awm e.

Kohhranin na taka a nawrna avang hian Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995 kha siamin February ni 20, 1997 atangin hman tan a lo ni tawh a. Kum tam tak hman a nih hnu-ah Congress sorkar khan sum harsatna nasa tak avangin khuahkirh chunga zu zawrhna dawr hawn kha kum 2015 bul atangin an rawn tan a.

Hei hi kohhran lamin an duh lova an auchhuak nasa a, Congress tlakna hial tura puithiamte leh thuhriltute an tawngchhuak chu MNF-in a hlawkna telin kum 2018 inthlanpui-ah sorkarna an chang ta a, A kum leh atangin Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019 chu assembly-in a pawm leh ta a, hman nghal a ni ta a ni kha.

A hma ang thovin MNF sorkar hnu, zu khapna dan thar an puan hnu hian zu hi a bo chu sawi loh a tlem chuang reng reng lova. A man erawh chu a to phah. Aizawl khawpui a thalai punkhawmna hmun restaurant/pub tih velah hian zalen takin in tur a awm tih hi mi engemawzat ka atangin kei ngei pawhin ka dawng. Rangvamual leh Phunchawngah zu a tam ngaiin a tam reng a, tunhma aiin a chhe zual sawt thung tih hi an sawi dan a ni bawk. RV/Phunchawng zu an in avanga pum na vak vak an awm tih hi ka mit ngei pawhin ka hmu.

Zu khap bur tura nawrtu kohhran hruaitute hian a chunga kan sawi khi an hre ve vek tura ngaih a ni a. Zu khapna a hlawhtlin lohziate, zu man titotu mai a nih dante, awlsam taka hmuh tur a awm reng tihte leh zu chhe in vangin thalai an thi zawih zawih a, damlo tam tak an awm bawk tihte pawh hi an hria ang. An beng a thleng ve ngei ang. Mahse, Manipur buaina chungchanga Prime Minister Narendra Modi chet dan ang mai hian an ngawi tlat mai thung. Sorkar tha chakna hmanga zu khap a ni ta hi an duhtawk a, a taka kenkawha nih leh nih loh leh a nghawng tha lo lam hi chu an beng an chhawn san tlat mai a ni.

Inthlan Thuchah an siamte pawh hi tualchhung kohhran tinah chhiarchhuah turin an thawn a. Zawm a ni em tihte kan MLA thlanchhuahte chu an inthlan thuchah rah a ni em tihte chu an ngaihtuahzui leh tawh lo. Kha inthlan thuchah, kohhranin inthlan kuma an chhuah ziah avang hian sorkar tha kan neih phah ta em? Sorkar tha kan neih phah ziah lo a nih pawhin sorkar term khat tal sorkar tha tak kan neih phah taw hem? Hei tal hi chu thuchah chhuahtute hian an ngaihven zui a, an chhui/chhut chian ve pawh a tul ang chu.

An inthlan thuchah hi a ngai ang deuh inthlan dawn apiangin an ti thin kan tih tawh kha. Candidate an thlanchhuah tur chungchanga political party-te hnena an ngenna hian nuih a tiza fo. Khawvel politics thil inthlanna a chuh tura kohhran hruaitute’n an mi duhte hi chu mihring duhthusam an ni. Anmahni pawh hian an duhdan ang hi chu an tlin bik kher lovang.

Mithianglim thlang turin min duh a ni ber. Pa pakhat nupui tur duhtui lutuk chungchang an sawi a, “Ani nupui ni thei tur chuan pathlawi fel tak nih a ngai ang,” an tih ang deuh hi a ni awm a sin. Hun puma Pathian rawngbawl tura inpe ‘Missionary’ lakna a interview-ah pawh heti lutuk hi chuan an duh fir bik lo hial ang.

Chuvangin inthlan thuchah hi chu thu tha leh duhthusam vawmkhawmna ang leka ngai hi an tam tawhin a rinawm. Thu tha tlawngawl, zawm chu sawi loh, chik taka ngaihthlak pawh hlawh lo a ni awm e. Political party-te, vote neite, candidate leh anmahni puitute pawhin an zawm chuan loh thu thuchah siam hi Cr.PC 144 hmanga district bawrhsapte’n khapna an chhuah, zawm chu sawi loh kenkawh zui hlawh lo ang chauh hi a ni ta ber a nih hi.

Zawm chuan loh tur thupek leh thuchah chhuah hi a chhuahtu mualphona mai a ni. Inthlan thuchah an siam chhan hi sorkar tha a awm theihna atana an tih a ni a. A chhuahtute vek hian sorkar tha a awm lo ni a ngaiin pulpit atangin kan sorkar-te chu ar-chuk-tui lovin an chhuah mek tih kan hria a. Hetiang hi kan ni rei tawh a, tlawma la lova inthlan thuchah siam tawh loh mai hi a tha tawh zawkin a lang.

Kan thuchhuahte mi’n a kawi-a-ngil a an zawm mai tura ngai a, thuthluang nun an tih ang chi kan kalpui rei ta lutuk leh engkim mai a lera kan thuai ringawt thin hi sim a hun tawh. Nun tak, tih tak takna tel lova thil kalpui leh mawhphurhna nei lo ang mai a thu chauh hla chauhva kan tawp hi he ram leh hnam tan hian a sawngsawhlawt hauh lo. A tak ram kan khawih peih lo hi tun dinhmun a kan awm chhan dik tak chu a ni.

Ram hruaitu atana pawimawh ber chu kohhran awmna a ngheh a ni ngawt lo. Hmathlir (vision) nei tha, chumi a hmathir tipuitling tura tuichilh kan mamawh a. Mi rinawm, pamham lo leh mipui chanai eisak duh hauh lo, mipui sum (public money) renchem leh tangkai taka hmang thiam hi hruaitu tha an ni bawk a. Chubakah chuan thilti dik lotu hrem ngam leh hnathawk tha chawimawi thei an ni bawk tur a ni. Teirei peih pawh ni ngei teh se. Chutiang mi hruaitu hratkhawkheng kan neih phawt chuan he ram hian hma a sawn mai ni lovin he hnam pawh hi a changkang ang a, a ding chhuak ngei bawk ang.