ZIRNA

Social media, a bikin Facebook a awm tak hnu leh Mizote’n kan hman uar tak hnu hian keimahni emaw kan chhungte, kan tu leh fate chungchang hi mipui hriata pholan kan uar ta hle a. Ngaihven lem lo pawhin kohhran leh pawl hrang hrang inkhawmpui a awm tih kan hre lo thei tawh lova, kan hmelhriat lem lohte inneihna, piancham lawm, lungphun leh pass lawm thlengin kan hre vek tawh mai a ni. Mitthi an awm pawhin kan hmelhriat loh thlengin an thi tih kan hria a, Covid-19 hri kha Mizoramah a leng ve tih kan thlalak kan phochhuah atangin ram danga awmte pawhin an lo hre thei vek a ni.

Pawl 10 (HSLC) leh Pawl 12 (HSSLC) result chhuah ni hre ve hauh lo tur tan pawh tunah chuan hriat loh theih a ni ta lova. Kan tu leh fate an hlawhtlin thu leh dinhmun sang an chan phei chuan chhuang leh chapo taka pholan kan uar ta em em a. Kum tam fe a ni ta. Chutiang bawkin College leh University ekzam result a chhuah paw’n hriat loh theih loh a ni a. An tu leh fate hlawhtlinna, BA, B.Com, B.Sc., BBA BCA, te bakah MA, M.Com., M.Sc., MCA, MBA leh subject danga tithate pawh kum tam tak an thlalak nen enkawpin kan lo hre tawh.

Chutiang chu kan nih lai hian khata kan hmuh thin, kan thalai lehkhathiam filawr tak takte kha khaw’nge an awm zawh tak tih hi UPSC-in ekzam hrang hrang a buatsaih leh Staff Selection Commission (SSC) ekzam hrang hrang result chhuah apiangin kan zawhna a ni ta reng a. National Testing Agency (NTA) hi technical lam zirna hrang hranga luh theihna atana a ruahmanin National Eligibility cum Entrance Test (NEET) a buatsaihah pawh kan thalai pass tha tak tak an lang hlei thei chuang lo.

Tunlai a, pawl 10, 12, graduate leh post graduate hrang hranga result a tha ta em em mai hi a lawmawm rualin tunhma ai khan mark kan ren ta lo lutuk a, pass tha fu, a taka thiamna pawchhuak lo hi kan chher chhuak tam ta mai mai em ni, tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Chutih rualin zirlaite an thiam tak tak leh tak tak loh phawk chhuak thei zawnga an ekzam zawhna kan siamsak loh vang a ni thei bawk. Pass that leh distinction hmuhah kan lungawi tawk hle a, chutih laiin India ram hmun danga zirlaite nen an inelna mual apiangah an tling zo leh ngai si lo.

Pachhunga University College-a kan kal ve lai khan kan ai a pawl sang pakhat, NEHU hnuaia a subject bika titha ber (gold medalist) kha ekzamna a a tihthat em em ziah chhan kan zawt a. Chuta min chhanna chu, “Kan lecturer-te note min pek hi ka thiam vek a, bazar note ka thiam vek bawk a. Kan zirlaibu (prescribed textbooks) hi a thuhmahruai atangin ka chhiar tlut tlut a, ka hre vek bawk a. Kan college zirlaibu atana ruat bik bak pawh lehkhabu dang dang ka rawn kual nasa hle,” tih a ni. Ani meuh hi chu lehkhathiam a tling reng a ni.

PU College sawi takah chuan mahni han insawi lut ila. Thianzaho kan awm a, Kan hriat ve chhun leh ropui bera kan ngaih IAS officer nih tum rual kan ni a. Saptawng chanchinbu leh lehkhabu kan chhiar nasat bakah khatih lai a UPSC ‘competitive exam’ a tel tumte chhiar makmawh ‘Competition Master’, ‘Competition Success Review’ leh ‘Manorama’ te kha kan pawisa neih ang angin kan lei ve nasa a. College Week-a Quiz an buatsaihah pawh pakhatna nih kan hauh ve zauh zauh ta awm e.

El lah kan inel nasa ngiang. Mahse, MZP movement a kan inhman nasat tak avangin ropui taka chhuak kan awm ta lem lova. Hna tha tak tak hmute erawh chu an ni hlawm. Keimah bik tak phei chu Graduate final year ka zirlai-in ka tuina ber chanchinbu-ah thawkin ka tui chilh ta lutuk a, helamah hian ka kal ta daih a. Ukil nih tel tuma Law College-a ka kal ve pawh zo ziktluak lovin kan heti ta mai mai a nih hi.

Tunlai khawvelah hi chuan inelna (competition) hi a sang tawh em em mai a. Note bu vawn (by-heart) hi a tawk tawh lo nasa mai. Chhawr tlak thiamna paw chhuak tura tih tak taka lehkha zir a ngai tawh. Chutiang kan sawi rual chuan kan rual-ute kha an hun lai-in All India Service-ah an lo lut nasa em em mai a, an zirlaibu zir nasa-in lehkhabu leh chanchinbu (a bikin sap tawng chanchinbu) an chhiar nasa a, an tling thei a ni. Khatih hunlai kha chuan Mizoram kha AIS siamchhuahna khawl (power house) a ni hawt mai an tih chu.

Tunah erawh hi chuan UPSC-in result a tihchhuahin Mizoram mi hming a tel mial beiseina nei tawh lo chung chungin, state danga Zofate hming ni a kan hriat theihte kan khawn khawm ta a nih ber hi. Kum engemawzat kalta atang khan kan chim chin hi a hniam ta em em mai a ni. A chhan tak sawi fak a harsa chungin kan zirna kalphung hi a hnungtawlh tih chu a chiang a, hma kan sawn lo satliah lo, a hniam zawng zelin kan kal a ni. Result a chhuahin percentage tha hi state pum leh zirna in tha tehna atan kan hmang a, a hman tlak ziktluak loh.

A bul berah chuan zirtirtute hi an pawimawh tih loh theih a ni lo. Zirtirtu hi tunhma atang khan politics-a induhsakna atan hman a ni thin a, chu chuan kan ram zirna a khawih chhe thui hle. Tunah hi chuan MPSC-in a la tan tawh a, la reng se a tha ang. University hnuaia awmte erawh chu University mithiamte’n la thung se. Unit leh block hruaitute tu leh fate kan la rei lutuk kha a pawi a. An hna an chawlhsan kim hun a nghahhlelhawm hle.

Kan zirna siamthatna atana pawimawh em em chu zirna ina kan inzirtir dan a ni a, hei hi pawl khat atanga siamthat a ngai. Ekzam a tihthat a, sikul hmingthatna um ai chuan thiamna paw chhuak tak tak zawnga inzirtir a ngai a. Ekzam dawn hnaiha camp pui a ekzam ngawr ngawr tinzawna zir vakho hian an ekzam zawhah an theihnghilh fai leh deuh thaw thin. A pawimawh chu hman tangkai zui tlak thiamna paw chhuak tura zir a ni. Chutah chuan lehkha chhiar tam a pawimawh tel. Lehkha chhiar tlem hman tlak an awm thei tak tak lo.

Ekzamna-a kan zawhna siam dan phung pawh hi thlak a ngai. Chhan awl lutuk emaw chhan harsa lutuk emaw hi a tha lo ve ve. Zirlaite’n an zirlai an hria a ni tih phawk chhuak pha tur zawnga zawhna siam a nih thin chuan thiamna tak tak an zir chhuak ang. Chutiang zawhna siam thei tur chuan zirtirtu zawng zawng hi mithiamte’n an kaihhruai thin a ngai. Zirtirtute hi zirna lama mithiam tak tak (academician/educationist)-te’n zirlai zirtir dan leh ekzam zawhna chhan dan an zirtir leh chhawn a pawimawh tak zet a ni.

All India Service (AIS) ni thei kan tlem tak chhan hi MCS leh MPS niha Vairengte leh Vaseitlang inkara awm reng theih duhna vang a ni thei a. Mizoram pawna awma income tax rip tak chawi ngai huphurh vangte, Mizoram sorkar hnuai a thawh a nawm luat vangte leh chhan dang dang vangte a ni thei. Chutih rualin India ram pum huap inelna dang reng renga kan tlin ve theih lohna chhan hi chu kan zirna kalphung fuh loh vang hi a ni chiang mai.

Keini he lama thiamna thuk nei ve lo chuan rawtna fing tak puakchhuah tur kan nei lo. Mithiam, zirna lam kalphung tha zawk hriate’n an duan chhuah theih na’n kan School Education department leh Higher & Technical Education lam thuneitu leh mawhphurtute hian kawng an dap a ngai a ni. Zirna hmanga thiamna tak tak nei thei hnam kan nih a ngai a, chu chu kawng tinrenga hmasawnna bul chu a ni. Pumpelh (short cut) a awm lo. Hriselna, faina leh eizawnna zawng zawnga mimal leh hnam pum hlawhtlinna atan chuan zirna tha leh changkang, mihring hman leh chhawr tlaka siamchhuah hi a bul ber a ni si a.

Sorkar hian zirna lama kan hnufum leh hnufual chhan chhui chhuak a, tidik turin zir chiangtu commission emaw, committee emaw a din a hun tawh takzet a. Zir chiangtu turte chu sorkar mitmei veng hauh lova zirna kalphung siamtha thei tura mithiam tak tak ni thei se. Chutianga kan zirna kalphung kawng hrang hrang kan siamthat phawt chuan kan hnam damna leh hmasawnna a thleng ngei ang.