HNA LAK

Hna lakna a induhsakna hlei hluak (sheer nepotism) avangin Mizoramah hian mi tam tak, thiam leh tling tawka inngai a, hna dil ve zinga an hriat chian leh an ai a thiam lo zawk ni a an ngaihte an tling zawk fo avanga thinrim hi Mizo zingah kan tam viau tawh awm e. ‘Written test’ a ti ṭha inang zinga mimal inlan (interview) hmanga induhsak a lo awm a nih hi chuan Mizo zingah hriatthiamna a en liam mai kan tam thei a. Mahse, a thiam zawk kha thiam lo zawk anga dah an nihin an rilru a na êm êm ṭhin.

Tun hnai-ah hetianga induhsakna uchuak hmanga hna lak a awm ni a an hriat avangin zirlai pawlte an thinrim a. Hna lakna a an thuneihna hmang sual ni a an puh, Assembly Secretariat hnathawkte pisa kal tur an dang a nih kha. Zirlai hruaitute’n sorkar thuneitu sang zawka an thlen hnu-ah he hna lak hi paih turin thupekna siam a ni leh ta a. Hna lak tawh ṭhiah lehna thupek han chhiar hian court-a khin a nawm viau a rin thu ukil pakhat chuan a la sawi zui.

Eng pawh ni se la, hna diltute’n hna hrang hrang atana an ekzam-na a an zawhna chhan dan kan va hre pha lova. Keini tan chuan a pawng a pui a thuneitute lo dem ve chiam chiam a rem chiah lo. Chuti chung chuan induhsakna hleihluak a awm tak tak a nih chuan Right to Information Act, 2005 hmang pawhin ekzam zawhna an chhan dan dil chhuak mah ila, puan hnuai thil a la awm thei tho mai a.

Duhsakna uchuak dawngtute hian zawhna lo chhuak tur hre lawkin a chhanna an hre lawk vek thei ve tlat bawk a. Chutiang chu a awm kan ti ngam lo na a induhsakna uchuak a awm a nih chuan hmanraw engpawh hman pawitih lohna hi awm thei a ni a. An ekzam chhanna en kha thutak hmuhchhuahna atan a ṭangkai ber lo thei tlat. Chutiang teh nuaih a thil chingchivet thei chu a nih tlat avangin helam hi chu a chhungril hre pha lo tan chuan lo ar-mit-tet-khuanpui ve vak chi pawh a ni kher lovang.

Tun hnai a Assembly Secretariat a thawk tur hnalakna hi ‘social media’ chak tak êm êm hnu a thilthleng a nih miau avangin mipui-in kan sawi huai huai a, zirlai pawlte’n hma an la bawk a ni mai a. Hemi hma hian hetiang ang chi hi Mizoramah hian a thleng ngun tawh lutuk tih hi ṭhangthar tam ber hian an hre kher lovang. Sorkar department dang pawh an bang bik hauh lova. He thu ziaktu ngei pawh hi induhsakna uchuak ang chi hi a taka lo tuar tawhtu a ni.

Kum 20 vel lai kalta-ah pawh khan khatih lai a Assembly Secretariat ngei a an hna lakah khan khatihlai a sorkarna chelhtu party dinchhuaktu (fam tawh) fanu, zirna ṭha taka zir chhuak ngei ai khan Assembly Speaker chhungte lak an lo ni daih tawh. Mizoram Public Service Commission (MPSC) a din hma a hna lak tam ber kha Departmental Promotion Committee (DPC) lak an ni hlawm a. Kha’ngho kha a fel lo tlangpui bawk. Dik taka thiltih awm lovin thuneihna chelhtu sorkar officer-te leh sorkarna changtu politician-te’n an intheisem vel mai mai fo tih kan hre pha.

Public Service Commission hnuai a ni emaw, hna latu commission dang a ni emaw, sikul lama board ekzam a ni emaw, dik taka thiltih tur a ni satliah lova, an hna lak dan leh ekzamna a an tihṭhat leh chhiat kawngah dik taka thiltih a ni tih a lang tel tur a ni.(It should not only be fair, but also appears to be fair). Chutiang a nih loh chuan hna diltu emaw ekzam beitute emaw khan dikna (justice) leh an chanvo (rights) an chang pha lovah an inngai thei a, chu chu thil pawi tak a ni.

Hei hian thiamna pawchhuak tura zirlai leh ṭhalaite phurna zawng zawng a tichhe thei a. Thiamna leh theihna-in awmzia a neih lohna ram chu rei tak a ralmuang thei hek lo. Dik lo taka rorelsaka an awm ni a an hriatna chuan helna thinlung puttirin kawng dik lovah a hruai thei nasa hle a. Ralthuam chelek a, an dikna leh chanvo humhalh tura tharum thawh duhna rilru a piantir thei. Ram leh hnam hmasawnna a kawk lo mai ni lovin ralmuanna tichhe theitu hial a ni thei tih hi kan hriat ṭheuh a pawimawh hle mai.

Mi lungawi thei lo leh phunchiar satliah hi chu an awm a, anni hi chuan pawi thuk tak an khawih lem lova, a tam ber chu an phun lungawi ve mai. Mahse, an dikna leh chanvo palzutsak ni a inhriate erawh chu mi beidawng leh hlauhawm, muanna boruak tichhe thei hial an ni thei tih hi kan theihnghilh loh a ṭha. A chhan chu rahbeh ni a an inhriat bakah an chian em vang a ni. Hetiang avang hian khawvel ram tam takah helna a chhuak tawh ṭhin a. Thuneihna chelhtute’n dik lo taka an chunga ro rel a, an dikna leh chanvo an palzutsak ni a hriatna avangin thuneitute laka helna (revolution) tam tak a chhuak tawh ṭhin tih hi hre chungin, ngaihthah mai mai chi a ni hauh lo.

Assembly Secretariat-a hna lak dan dodalna hi chu a hlet chhuah langsar a ni teh meuh mai a. A hma lama thil la thleng ngai lo erawh chu a ni hauh lo. India Constitution-in Parliament leh state assembly-te anmahni inrelbawlna hrang nei turin thuneihna a pe tih kan hai hauh lova, zahsak tur pawh a ni. Chutih rual erawh chuan thuneihna reng reng hi dan hnuai-ah a ni a, dan anga chu thuneihna chu kenkawh tur a ni. “Kan pute’n an ti miau a, an tih chu an tih a ni mai,” tih ngawt ang chi hi thil him lo tawpkhawk a ni.

Dan rorelna (rule of law) hi mipui rorelna, sorkarna chelhtu tur mipuite’n an thlanna ram (democracy)-ah chuan mitin zalenna bâkah an dikna leh chanvo humhalhna pawimawh ber a ni a. Chumi pela sorkar a kal chuan mimal lal hrawtna (dictatorship/autocracy) leh lal chhungkua leh an thisen kaite’n duh duha thutlukna an siam theihna (aristocracy) sorkar tihna a ni mai. Communist sorkar inti lem lo mah se, party pakhat chauh awm thianna ramah chuan mipuiin duhthlan tur an nei lova. Hetiang hi democracy ram anga pawm theih an ni lo. Mimal lal hrawtna sorkar nen a lém chuang lo.

Sorkar hnathawk, a ṭhen phei chu kohhran upa leh rawngbawltu nih kawpte’n, an chhungkhat lainate an hnuai a hnathawk tura an thun miah miah maite kan lo hmu ve tawh ṭhin a. Thuneihna chelhtu politician-te’n anni ang thova zak hauh lova an vua-leh-vang bakah vote zawnna atana an bial chhunga party hruaitu lawk tu leh fate duhsakna uchuak an pek pawh kan hre tawh ṭhin. Hetianga dikna, chanvo leh intluktlanna tichhe zawnga chetna hian he ram leh hnam hi kawng hrang hrangin a eichhe mek a, a tuartu chu keimahni bakah kan tu leh fa, kan hmabaka ram hruaitu tur atana kan vauchherte an ni.

Sawi tawh angin, kan chungah dik lo taka rorel a ni tlat a kan hriat chuan thinlungah helna a piantir mai thin. Kan rin Bible pawhin rorelna hmun a a thiam zawk thiam loh chantir chu sual lian takah a ngai a. Hna lakna a thiam zawk hnawl a, thiam lo zawk lak hi thil tenawm tawpkhawk a tling. Chutianga titu sorkar emaw hnalatu commission/committee emaw chuan rin an hlawh thei lovang. Mahni thlan sorkar leh chumi hnuai a awm thuneitute laka rinna kan hloh hi thil hlauhawm tawpkhawk a tling.

Kan graduate ve hlim khan hna kan zawng kual nasa ve viau a. All India Radio, Aizawl-a chanchinthar chhiartu hna lakna-ah khan kan tla hlawm a, lungawi lohna chhete mah kan nei lo. A chhan chu kan thil chhiar kan ngaihthlak leh khan tla lo ila a zahthlak zawkah kan ngai a ni. Chutih lai-in Aizawl-a High School pakhata zirtirtu hna kan dil ve a kan tlak meuh kha chuan kha interview board a thute ngei khan min vuipui a, chumi hma pawh chuan thinrim tak te-in kan thinrim ve. Minister pakhat lehkha ziahsak avanga tling ta ai khan interview board-a thute ngei pawhin tling turin min duh zawk tih a hnu-ah kan hre zui leh nghal.

Sorkar hna hi a hlu em em mai a. Chhungkua a sorkar hnathawk awm (a hniam emaw a sang emaw) kha chhungkaw himna (security) a tling. Thlakip hlawh leh a behbawm sawi hauh lo pawhin chhungkua a damlo an awm nikhua hian sorkar hnathawk awm hlutzia a lang chhuak thin. Health Care Scheme hnuai a sorkarin cheng vaibelchhe 70 chuang mi tam tak a batsak lai hian sorkar hnathawkte leh an chhungte chu a bathlauvin an inenkawl thei a, sorkarin a peksak vek mai a ni. An hamthatna dang chu kan sawiseng lovang a, sorkar hnathawk awm ve lohna chhungkhua nen chuan tehkhin theih pawh an ni lo.

Hetiang hi thil awm dan a nih miau avangin sorkar hna hi dik tak leh a thiam thiam lak tur a ni a, induhsakna uchuakin hmun a chang tur a ni lo. Hna thawk tura lakte pawhin taima leh tih takzetin hna an thawk tur a ni. Dik lo tak leh induhsakna uchuak tak hmanga hna kan lak zui zel chuan he rama remna leh muanna hian a chhiat phah ang a, ram ralmuang kan ni zui thei lovang. Thuneihna chelhtu nih chuan chhungkat laina leh thiante duhsak hi a awm lo kan ti fai vek lo. Mahse, dik (fair) taka hnalak kalpui hi tih makmawh a ni tihah hian chian’ a ngai.

Kan thalaite, a bikin theih tawpa thiamna zawnga chhawr tlak ni tura an nu leh pate’n sum, hun leh tha tam tak senga lehkha zir tura lunglenna mausam a an tirh chhuahte tibeidawng zawnga thiltih fo hi a him lo satliah lo. Tunhma atanga a thiam apiang ni lo, thiltitheite laina hnaite, minister-in rorellai party hotute an duhsak luat avangin kan zirna pawh kan sawp chhe rei tawh tihte hi hriat tel a ngai. Dik tak leh induhsakna tel lova hna kan la thei dawn lo a nih chuan he ram leh hnam hi a chhe thui hle tawh a, a la chhiat belh chhunzawm zel dawn bawk a ni.