SORKAR THULTHO

Ningani, September ni 3 khan Mizoram sorkara Health Department chuan Vairengte leh hmundang aţanga bungraw rawn phur luttu, truck khalhtu leh handyman-te chu Rapid Antigen Test (RAgT) hmanga Covid-19 hri an vei leh vei loh endikna kalpui ţhin chu,  thuleh awm hma atan tihtawp tur a nih thu leh a pangngai a inhnaihchilh lutuk lova khawsik leh sik lo enna (thermal screening) chauh kalpui tawh tur a nih thu hriattirna chhuah a ni. 

Mahse, thuleh hi a awm hma ang reng a, a tûk Zirtawpni, September ni 4 khan he hriattirna hi sût leh nghalin,  a hma ni a hriattirna chhuahtu vek Health Secretary chuan, “Assam leh Tripura atanga Mizoram rawn luhna Vairengte leh Kanhmun a Truck Driver leh Handyman te Rapid Antigen Test (RAT) tih tawpna tura notification 3.9.2020 a tihchhuah chu sût (cancel) a ni. Dan pangngai angin RAT kalpui leh tur a ni,” tiin a thuchhuah hmasa sût a ni tih hriattirna hi a chhuah leh a ni. 

Kan sawi fo ţhin a, kan sorkar hi a thultho ang reng ngawt ţhin mai. Sorkar ve riang ruangin thu a sût a, a zûk reng ringawt mai phei hi chu kan lengzem hla a 'tiamthu sût hmang’ ang mai hi a ni ber awm asin! Hetianga thutlûkna lian tham, Mizoram pum leh mipuite nitin nun khawih pha thil leh tam takin hri an kaidarh theihna ni a mi tam takin an ngaih thil a ngaihtuah chiang mang lo leh zir chiang  lem lova thutlûkna siam puat hi a ţha lo hle a. Sorkar ve riang ruangin a thutlûkna a túk mai a a sût leh hi thil ţha zawk pawh ni se,  a nêpzia lantirna a ni ve chiang mai.

Sawi fo tawh thin mah ila sawi nawn leh fo a ţul tlat thin. Hripui lèn ţan tirh lamah khan ‘RAT hmasa zawk’ kan tih mai ‘Rapid Antibody Test’ kha Covid-19 hri kai leh kai lo endikna atan an hmang uar em em mai a. Mithiamte chuan he RAT hi ‘surveillance’ atan lo chuan hmantlak a an ngaih loh thu an puang daih tawh a; a hnu-ah phei chuan hman loh tur a ni an ti leh a, keini hi chuan kan hmang rei lauh lauh hle thung. He endikna khâwlin a hmuhchhuah chu,  an endik mihring taksa-ah taksa mürin mahni inven na’na tuihnang a chhuah (antibody) a chhuah chuan ‘reactive’ an ti a (positive an ti ve lo). Mahni invenna a la lanchhuah loh chuan ‘non-reactive’ an ti. 

An endikna a ‘antibody’ a lo lanchhuah chuan chumi-in a do tur, a taksa-ah hri/hrik a awm ni a rinhlelh a ni a. A tihchian na’n endikna khâwl rintlâk, reverse transcription polymerase chain reaction (RT-PCR) hmanga endik leh a ni ţhin a. ‘Antibody’ insiam tih lang ve lo (non-reactive) te erawh chu,  ngaihţha takin an awmtir mai thin. Mahse, hetianga RAT hmanga an endik zinga antibody insiam ve lo, ngaihţha taka awm mek zing ami 12 chu fimkhur thu-ah RT-PCR hmanga endik an nih hnu-ah June ni 1 zan khan Covid-19 hri an kai tih hmuhchhuah a ni ta a, kan phék buai ta a nih kha. 

Doctor ţhenkhatin an sawi dan chuan, an taksa a ‘antibody’ lang chhuak tawhte tan hian he hri hi a hlauhawm lova, an taksa a hri dotu khan hri/hrik kha a that daih tawh thei a, chumi a nih loh vek pawhin a tihlum thuai tura ngaih a ni. ‘Antibody’ lang chhuak lote dinhmun kha a hlauhawm thei fé zawk niin an sawi tlat thung a, hri dona insiam ve mai thei lote dinhmun kha a ţha lo viau zawk thei reng a ni. 

RAT hmasa hun a liam ta hram a, RAgT a lo hun a lo thleng ve ta a, hei hi RT-PCR tluka Covid-19 hri kai leh kai lo endikna atana rintlâk ni chiah lo mahse, rintlâk ve taka ngaih a ni a. Ramri-a hnamdang lirthei khalhtu, Mizoram mipui mamawh rawn phurtute lo endikna atan a hman tam ber a ni. Health department hnuaia Integrated Disease Surveillance Program (IDSP) thuchhuahin a sawi dan chuan RAgT hmanga mi 11,00 chuang endik tawh zingah,  Zirtawpni chhun dar 12 thleng khan truck khalhtu leh handyman Covid-19 hri kai 158 hmuhchhuah tawh an ni a, hemi ni thleng hian an zinga 83 chuan hri an pai tawh lova, 75 erawh chu enkawl mek an la ni. 

September ni 3-ah RAgT khâwl hmanga endikna tihtawp tura thu­chhuah siam a ni a, hemi ni Septem­ber ni 3, 2020 zinglam dar 5 leh ni 4 zinglam dar 5 inkâr chhung khan, hnamdang truck khalhtu/handyman mi 2 hri kai hmuhchhuah an ni a. He thuchhuah an sût leh tûk, Inrinni khan hri kai 6 hmuhchhuah thar leh an ni bawk. RAgT khâwl hmanga hri kai leh kai lo endik ţhin tihtawp thut a nih hian, mi tam tak hri an kai tih hriat lohva Mizoram hmun hrang hranga kal a, hnawih pherh thei turte kha sorkarin a sezâwl chhuah mai dawn an ngaih avangin an dodal ta sup sup a, sorkarin a thu a sût leh phah ta a ni.   

Kumin May thla bulah khan Ministry of Health and Family Wel­fare-in inkaihruaina a siam a. Chutah chuan Covid-19 hri kai, natna lang­chhuak nasa lo (mild/ moderate symptoms) te chu, hri an kai tih hmuhchhuah aţanga ni 10-ah an in lama inenkawl turin haw tir theih an ni a, endik nawn an ngai tawh lo tih a ni. Health department-a thawk ţhenkhat chuan, he inkaihhruaina anga kal tur hian hotute’n inkaihhruaina thar Mizoram sorkar hman tur an duang mek tih hria-in Ministry inkaihhruaina zûlzui hian Covid-19 hri kai 8 lai chu ITI venga CCC aţangin an lo chhuahtir a, sorkarin la let leh nghal tura hrilhin 7 chu CCC-ah dah let leh an ni a, pakhat erawh chu Bihar-a an khawlam a thleng hman ni awm tak a ni. He thil thleng avang hian Health Minister chuan Assembly inkhawm laiin mipui hnenah thupha chawiin ngaihdam a dil hial a ni. 

Thil tam takah hian a ţha ber hriat a harsa hle a, thil ţha ber hi hre vek thei ta ila chuan khawvela zirlai harsa ber pâwl, tu leh fate enkawl kawngah pawh hian nu leh pa tam ber hi kan hlawhchham lo tur a ni a . Chutihlai chuan ngaihdan leh pawmdan fel tak nei a, a ţha ber tur ni a an ngaih ang pawm ngam leh kalpui ngamte hi mi huaisen an ni a, mi tak tak ti a koh hial tlak an ni. Chutianga kan sawi rual erawh chuan thutlukna an siam hian behchhan tur fumfe tak an neih a ngai a, mithiamte ngaihdan an pawm a ngai bawk. Hei hi tuna hun khirh tak mai, Covid-19 hripui léngah hian a dik zual hle a ni.

Hmanni a damdawi lama inentir hnu a Assam aţanga anmahni lirthei a lo haw,  kan ţhian pakhat chuan anni kha chu Vairengte-ah khan RAgT hmanga an endik ve miah loh thu a sawi a. Endik ve lo mahse ni 14 chhung chu anmahni sum sengin inkhunghranna hmunah dah an ni. An endik ve loh chhan hi a sawi thei lova, a hre hek lo. A sawi dan chuan Vairengte khua hian anni ang state pâwn aţanga lo hawte hi ngaiah neihin ménah an thlâk tawh a nih hmel a, an khua a thil an lei pawhin an thinhrikin an hlau lem lova, pangngai takin an indawr mai a ni. Hei hi hri kai tamna leh hri kaite an insulpelh huai huaina Kolasib district mipuite nunphung tlangláwn a ni tawh a, hripui nena chenho an zir a, an thiam thawkhat tawh a ni mai thei e.

State pawn, a bikin state ţhenawm aţanga Mizo lo lutte an lo endik ve loh chhan hi RAgT test kit an neih tlem vang pawh a ni mai thei. RAgT test kit hi sorkarin a nei tlem tih hi thurûk a ni hranpa lo. An neih tlem fé tawh hnu, August ni 22 khan test kit 10,000 an chah thleng a, West Bengal lama inkharkhip an puan avangin a dang an chah belh hi Delhi lamah a tangkhang ta a, Inrinni (Sept. ni 5) khan test kit hi 20,000 dang a lo thlen belh leh ta hlauh a ni. Chhiartute’n thil awmdan chu kan ngaihruat thiam ve mai awm e. 
A pawimawh ber chu sorkarin thutlûkna a siam dawn a a dah pawimawh ber chu, mipui tan hian enge ţha ber anga tlo ber ang tih hi a ni fo tur a ni a. Chumi atan chuan ramin harsatna a hmachhawn a zirin, mithiam an pawimawh a, chhui­chian leh zirbing (research) beh­chhana thutlûkna siam  hi a himin a tlo ber fo. Ţhenkhatin Indopui pakhat­na rèm hlima hritlâng hripui ‘Spanish Flu/ Influenza’ kha an sawi vul chiam a, chutih lai chuan kha hripui léng kha Covid-19 nena bukna pakhata khai ngawt chi a ni kher lo thei tihte pawh hi hriat a ţha. 

Engpawhnise, sawi tak angin, mithiamte ngaihdan, zirbingna beh­chhana an thutlûkna hi ngai pawi­mawh fo ila, chutih rualin mipui sum leh pai bakah ei leh bar dinhmun chhut tel a pawimawh hle. Chuti lo chu hri léng kan hlauh luatah hri kai aiin rilţama thi kan tam zawk thei reng a ni. Thangkura te’n ‘thih ngei ngeina tûr’ an tih ang chi kha a awm a, chutih ruain kai awlsam tak, mahse, mi tam ber thihna thlen lova an dampui hi a awm ve tho mai. Chutiang chu Covid-19 hi niin a lang a, a bik takin Mizorama mi pakhat pawhin an la thihpui lo leh enkawl mek aia hri kai tawh lo an tam zawk fé hian a tichiang awm e. 

He hri hi mithiamte pawhin an la hriatthiam chiah loh, thil thar a ni a. Invenna atana hmui tuam dan turte, hri kai thar enkawl dan turah te pawh mithiam nia kan hriatte ngaihdan leh pawmdan a inpersan ve tho mai. Chutiang a nih avang chuan mithiamte ngaihdan hi páwngpaw hnualsuat ngawt theih chu a ni lo. A pawimawh ber chu he hripui kan hmachhawn danah hian kan ram leh mipui dinhmun mila kan kal hi a pawimawh a, tuna kan thiam bel em em leh hmanraw dang hman tur hre lova engemaw hlek a, a pawng a pui a ‘lockdown’ tih hi bansan a ţul phawt a. Mithiamte zirbing thu hmuhchhuah leh thiamna ngaihven chungin ‘vanneihna chuan mi huaisente a duhsak ţhin’ tih hi kan ram leh hnam hmabaka kan thupui lo ni mawlh teh se.