CHHUI CHIAN NGAI

National Health Mission (NHM) a hri laka invenna lama mithiam bik Mizoram state immunization hotute chuan Mizoram a lungphuchawl kan tih mai chi hrang hrang (a bikin cardiac arrest leh stroke avanga thi thut thut an tam tak thut chhan an hriat loh thu an sawi a. Hei hi kar kal ta Nilaini (August ni 2) a Aizawl Press Club-a chanchinbumite puala inkhawm (media conference) an huaihawtah hri danna lam mithiamte hian an sawi a a ni.

Kum 2020 kum bul aṭangin Mizoram mipuiin a takin Covid-19 hri leng kan hmachhawn ṭan a. Hun rei lo te-ah Covid-19 hri danna (vaccine) siamchhuah a nih kha kan la hre reng awm e. Natna dang laka invennate chu a kum tel tak meuh meuh siamchhuahna atan a duh ṭhin laiin, Covid-19 hri danna erawh chu kum khat bawr vel awrhah company hrang hrangin an siamchhuak a nih kha. Mizoramah chuan Serum Institute of India siam ‘Covishield’ leh Bharat Biotech siam ‘Covaxin’ kha kan hmang deuh ber awm e.

Covid-19 hri danna (vaccine) chungchangah hian khawvel pum huap leh India ram chhungah pawh sawi neuh neuh a tam hle a. ṭhenkhat chuan thuneitute phalna leh remtihna awm meuh lo niin an sawi a. Mihring tana a him leh him loh finfiahna fumfe a awm lo, tiin mi tam tak chuan Covid-19 hri danna hi an lak duh loh phah nghe nghe a ni. Chuti chung chuan sorkarin hri danna la tura a tih miau avangin mi tam tak chuan sorkar thuawih leh a ven tak tak ringin an la bawk.

Thil chiang tak pakhat kan hriat chu Covid-19 hri danna, Covishield leh Covaxin, la kim thlap leh a thualna (booster dose) pawh la tel vekte pawhin he hri hi an kai tho mai a. An kai nawn thei bawk a, thihpui an awm nual tho bawk. Tam erawh chu an tam lem lo. Hri danna (vaccine) zawng zawng hian za a za a veng vek lo tih chu kan hria a. Chuti chung chuan Covid-19 hri danna/venna hi chuan a veng lo leh zual niin a lang. Hri danna la kim erawh chu kan han uphuk lungmuan ve phawt chu a ni a. Hri a len nasat deuh chuan hmui tuam, mi hnaih lutuka awm loh leh kutsil ngun uarin kan inveng fimkhur tho thung.

Hemi bakah hian Covid-19 hri len lai a, kum 3 teh meuh mai khauh uchuak taka kan inkharkhip a, kan awm awl lutuk vang kha a ni thei bawk tho mai. A khauh lai tak tak kha chuan task force lamin taksa hriselna avanga insawizawite kha hri thehdarh theitu-ah ngaiin an khap a. ṭhenawm lawka insak mek lai tuipek thleng khan min khapsak a. Ram lama hnathawk haw tlai thlengin pawisa kan inchawitir a nih kha. Khati taka kum 3 dawn kan awmawl leh kan taksa kan tihchet loh vangte kha a ni thei ang em?

Engpawh ni se, Mizoram chhung bika ṭhalai leh pavalai lungnatna chi hrang hrang (cardiovascular diseases) avanga thi thut thut leh ram-tui-lei-lo a awm zui, tun kum 3 chhung vela an tam ta lutuk hi chu zirbingna nena bawhzui ngei ngei ngai a ni. Tunah chuan medical college (ZMC) hial kan nei tawh a. ZMC zirlai emaw zirtirtu (teaching faculty) zingah zirbingna kalpui thei (a huho deuh pawhin) awm ta sela a ṭha hle ang. A chhan diktak hi hmuhchhuah chu a ngai a ni.

Doctor ka hmelhriat pakhat chuan ‘research’ a bikin ram pum emaw ram bial (region) emaw state pakhat emaw district pakhat emaw atan hian sum harsatna a awm lo niin a sawi a. Project siam thiam a dil dan thiam phawt chuan sum pawh a tam thei hle a ni a ti. Chuvangin kan ṭhalai leh valaite an thih zawih zawihna chhan hmuchhuak a, zirbingna hmanga chhui hi thiltih makmawh a ni tih hria-in kan mithiamte rawn pen chhuak sela a lawmawm hle ang. “Zir chianna a awm loh avangin a chhan kan hre lo,” tih reng mai hi tun ang hunah hi chuan a zia lo lam deuh a ni.

Covid-19 vaccine vang hi a ni thei a, a ni lo thei bawk. Lungnatna nei thut thut hi hmeichhia aiin mipa an tam daih niin a lang a. Excise and Narcotics department leh Police officer ṭhenkhat sawi dan chuan kum 1997-2015 inkara zu khapna dan MLTP Act, 1995 kan hman lai hun ai khan kum 2019 atanga MLP Act, 2019 kan hman hnu hian Aizawl khawpui daifema tualchher zu siamna hmunpui Rangvamual leh Phunchawng zu hi a chhe zual a, a hrisel lovin a hlauhawm zual a ni. Mizo zingah hmeichhia aiin mipa zu in, zu chhe in pawh pawisa lo hi a let ai a tam an nih a rinawm.

Hei hi a dik a nih ngat chuan lungnatna avanga thih thut thut leh ram-tui-lei-lova awm zui an tam chhan hi a lo ni thei bawk. Zu ṭha leh mihring in tlaka mithiam (chemist/chemical analysts)-te’n an pawm (certified) thlap pawh he ramah hian thil ṭha lo satliah pawh ni lo, ‘sual tinreng bul’ anga kan sawi mek lai leh englai mai pawha khap hmak kan duh reng lai hian zu chhia phei chu a ṭha lo/chhe ngawt ang. Thih thut thutna thlentu lungnatna pawh lo siam ta se la, a mawh love.

Chutih rualin ruihhlo khawih hi an pung nasa ta em em a. Myanmar rambuai avangin mi tam tak eizawnna tihtawpsak an ni a. Mizoramah lah hrileng avangin mi tam takin hna an chan a, an eizawnna an chawlhsan loh theih loh avangin sum dap dan tuihnai lo thlengin an khawih duh ta a. Chu chuan khawchhak lam aṭanga ruihhlo hlauhawm tawlhruk a tipung a. Naupang sikul kal lai zingah ruihhlo khawih thar an tam an ti bawk a. Ruihhlo tih nasat hian lungnatna hi a thlen thei ve tho bawkin a rinawm - natna dang bakah.

Sawi zau zel takah chuan Mizoram hi cancer vei tamna ber state kan nihna a rei tawh a. National Family Health Survey (NFHS) report hrang hrang kan en chuan zuk leh hmuam, zialzuk leh vaihlo kaihhnawih kan khawih nasat vanga cancer vei tamna state kan ni tih hi an pawmdan langsar ber chu a ni a. Mithiamte thiltih a nih avangin kan pawm ṭhup mai. Chutih laiin hmarchhak state danga cheng, zuk leh hmuam ti nasa ve thote ai a cancer vei kan tam zual bik chhan hi zirbingna hmang bawka chhui chian a, a chhan hmuhchhuah a ngai a ni.

Cancer natna vei leh thihpui kan tam em em chhan hi zuk leh hmuam bâk a awm thei em tih hi zir chian a ngai tho a ni. Sa leh thlai rép kan uar a, kan ei nasat lutuk vang a ni thei a. Chutih rualin khawmual leh lui a nungchate tura hrai kan ei nasat vang a ni thei tho bawk. Chumi piahlamah chuan ṭhenawm state aṭanga leiṭha (chemical fertilizer) leh rannung thahna hlo (pesticide/insecticide) hmanga thlai hnah leh rah chawm nasat lutuk kan lakluh kan ei tam luat vang pawh a ni thei tho mai.

A chhan ni thei awm keini helama thiamna nei ve hauh lo (layman)-in kan han rin sawi ve ngawt hi chu a ho viau na a, zirbingna leh zir chianna tel lo chuan thutak leh thudik hriat theih a nih miau si loh avangin ṭhahnemngaihna a ni e. He ram leh hnam hian natna a vei mek a. ṭhalai, a bikin mipa an thi zawih zawih a, a chhan tam tak chu lungnatna, ruihhlo, HIV/AIDS, cancer, zunthlum leh thisen sangte a ni a, a dang pawh a awm.

HIV/AIDS do kawnga sorkar laipui a mawhphurtu ber National AIDS Control Organisation (NACO)-in Mizorama kutke bera a neih, Mizoram State AIDS Control Society (MSACS)-in HIV/AIDS hote dinhmun a tarlanah hian a chiang khawp mai a. Tunhma kha chuan hmeichhe inzuar (sex workers) leh damdawi/ruihhlo hmanga inchiu ṭhin (intravenous drug user)-te kha HIV/AIDS kai tam ber leh kaidarhtu tam ber an ni ṭhin.

Tunah erawh chuan (MSACS-in data a tihchhuah enin) HIV/AIDS tidarhtu leh vei tam ber chu khawtlang leh kohhranah pawh mi langsar leh khawtlangin kan chung en a nih loh pawhin mi pangngai tak taka kan ngaih, Presbyterian a kohhran ṭhalai pawl leh pavalai (Baptist kohhrana BMP an tih leh Chhandamna Sipai Pawlin ‘Men’s Fellowship’ an tih ang) a hruaitu leh rawngbawlna langsar dinhmun chelhtute an tam hle an tih chu. A rapthlak a, kohhran hrang hrangin an ngaihven (address) a ngai tak meuh a ni.

HIV/AIDS bikah hian mi thianghlim lo leh nun uluk lo lutukin an thehdarh ṭhina ngaihna avangin kan uphuk thlamuang rei thei a. Kan khawtlang leh kohhran nun a taka a rawn luhchilh a, mithianghlima ngaihte a kaidarhtu tam ber an lo nih takah hian a hlauhawm dan hi a lo hlauhawm zual ta mek a ni. Khawtlang leh kohhrana mi pangngai chauh ni lo miin kan chhoh ente an fihlim lo chauh ni lova a thehdarhtu an nih takah hi chuan mangan’thlak tak a ni ta.

Hetianga kan ṭhalai leh valai, a bikin mipa kan thih zawih zawih chhan hi chhui chian a ngai tawh takzet a. Mizo hnam a boral loh a, Mizo mipate kan hmeichhiate’n pasala an neih tlak an nih theihna turte, chithlah thei, hnathawka nupui fanau chawm thei, nupui fanau chawm baka an thlamuanna ni thei tura ṭan kan lak hi a pawimawh takzet a ni. Chuti lo chu Mizo mipate thawh ai thawktu hnamdang kan khawi tam tulh tulh ang a, he ram leh hnam hi a boral thei mai dawn a ni.

Chumi atan chuan natna ṭhenkhat kan sawi, a bîk taka kan Mizo mipa, ṭhalai leh pavalaite suat chiam chiamtu hi a chhan zawng chhuak tura ‘reasearch’ nasa taka kalpui a ngai a. An hmuhchhuah aṭangin a tihdam leh siamṭhat dan tur kan hre thei ang a. Chumi bawhzui tur chuan sorkar, khawtlang hruaitu, tlawmngai pawl, kohhran leh chhungtinin bul kan ṭan ṭha leh thei dawn a ni. Hei hi kan ngaih pawimawh loh chuan kan khawtlang hi fa neihna tlak loh, fate ṭhanlen chhohna tlâk loh a ni reng dawn. Tunah hian chetlâk nghal vat a ngai tawh a nih hi.