Guest writer
HC Vanlalruata
HNAM DAN
August ni 4 khan Law Commission chuan Mizo Hnam Dan (Customary Law) kan tih mai ṭhin, Assembly-in dan (act) a a siam tak siamṭhat rawtna chungchang an sawiho va. Sorkar thuchhuah hi a ngai ngaiin i lo chhiar teh ang. – “Mizoram State Law Commission meeting vawi 42-na chu vawiin khan an Chairman Pu Lala Khobung hovin a Office Chamber-ah neih a ni a. 'Mizo Inneih, Inṭhen leh Rokhawmna Dan, 2014' siam ṭhat chungchang sawiho a ni.
“He 'Mizo Inneih, Inṭhen leh Rokhawmna Dan, 2014' siam ṭhat chungchang hi hun eng emaw ti chen aṭangin Commission chuan a lo buaipui tawh a. Vawiinah hian a tam zawk chu zawh fel a nih thu sawi a ni. He Dan hi Law Commission hmasa bera Chairman, Pu R. Lalrinawma, Ex-Dy. Speaker hova buaipui niin, a hnua Chairman, Pu John Siamkunga, Ex-MLA hova zut mam lehin kum 2014 khan Mizoram Legislative Assembly chuan hman theih turin a pass a. Dt. 13.2.2015 aṭanga hman tan a ni ta a ni.
“He Dan hi siam ṭhat ngai ni a hriat a nih avangin Law Commission pathumna Chairman, Pu Lal Khobung hovin enzui a ni a. Siamthat rawtna te pawh CYMA, MHIP Gen. Hqrs. Bakah mimal aṭangtea dawn a ni. Rawtna aṭanga an pawm langsar zingah 'Mizo' tih Dan dinglaiin a hrilhfiah chu sawr zim hret a ni a. Inneihna chungchangah kan tihdan pangngai Biak Ina Kut insuih la kalpui thovin, Biak In thleng kher lova Mizo Dana man leh mual inhlan chu Inneihna tlingah pawm ni se, tih te a tel.
“Tuna MSLC ah hian Chairman Pu Lala Khobung leh Member Secretary-ah Pu Zahmingthanga Ralte, Addl. Secretary, Law & Judicial Department, Govt. of Mizoram a ni a. Member-te chu Pu Diganta Das, Advocate General, Mizoram; Pi Helen Dawngliani, MJS, Secretary, Law and Judicial Dept.; Mara Autonomous District Council, Lai Autonomous District Council leh Chakma Autonomous District Council CEM theuh te; Pu Thanglianmanga Guite, MJS, President, Mizoram Judicial Service Association; Pu Anil Rinliana Malhotra, Advocate, President, Mizoram Bar Association; Pu C. Zoramchhana, Addl. Advocate General, Mizoram; Pu Saihmingliana Sailo, Addl. Government Advocate, Mizoram leh Pu C.Lalrinchhunga, Addl.Government Advocate, Mizoram te an ni.”
Khawvel hmun dangah an tih ve leh tih ve loh chu ka hre lo va. Mahse, Hnam Dan (customary law) hi tihdan phung turah chuan ‘codify’ (kalhmang neia siamrem) tur ni awm tak a ni. Chutianga ti ta lo chuan Mizoram Assembly chuan Mizo Hnam Dan zulzui hian “The Mizo Marriage, Divorce and Inheritance of Property Act, 2014’ vuahin dan (act/law)-ah a siam ta tlat mai a. MHIP-te’n siam ṭhat an duh lai tam tak siam ṭhat a nih bawk avangin hmeichhe chan a vàwng ta hle a. Mizo hnam hi mipa lalna (patriarchal society) ni ṭhin kha a her danglam ta bawih mai a nih hi. He lam hi chu kan sawi zui thui lo vang.
Mizo Hnam Dan kan lo tih ṭhin tuna 'Mizo Inneih, Inthen leh Rokhawmna Dan, 2014' tia Assembly-in a lo pawm tawh hi Law Commission chuan siam ṭhat (amend) a duh a. Hei hi tlawmngai pawlte duhdana thiltih ni pawhin a lang. Man leh mual inpek fel tawha mipa lamin Mizo dana man an pek a, hmeichhe lamin an lo dawn tawh chuan innei turte kha Mizo danah chuan innei tawha ngaih an ni sa hrim hrim.
Hmeichhia zawk khan man inhlan hnuah mipa dang chet sualpui se la chuan ‘uire’ a ni tawh tih hi Mizo khawtlang nuna ngaihdan leh pawmdan awmsa a ni a. Man an inhlan fel chuan Mizo Hnam danah nupa dik tak an ni tawh a, tlangval dang tan nula kha rím chi pawh a ni tawh lo. Chu chu khawtlang pawm dan a nih bakah man inhlan hi mipa lam palaite chauh ni lo; hmeichhe chhungkhat laina leh ṭhenawmte pawhin an hriatpui vek a ni a. A nihna takah phei chuan man leh mual inhlan hma hauh pawhin palaite’n a lawmawm zawnga chhanna ṭawngkam ṭha an dawn ringawt pawh kha a tinghettu a ni tawh.
Rin lawk ang ngeiin Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) chuan he rawtna hi an dodal nghal a. August ni 9-a Chief Minister Pu Zoramthanga leh MKHC hruaitute an inkawmnaah he dan siam ṭhat tura rawtna hi pawm lo turin an ngen a. A hnuah chanchinbumite’n an biakna-ah MKHC chairman Rev. Dr. C. Chawnghmingliana’n (Synod Moderator ni bawk) he dan siam ṭhat tura rawtna hi kohhrante chuan an dodal a, CM hnenah pawm lo turin an ngen tih chiang takin a sawi a ni. MKHC-te hian an tih loh tawp tur, sakhaw tih bik nei lo (secular) sorkar ni tura ngaihah sorkar thutlukna siam tur thilah an inrawlh a ni.
Tlawmngai pawlte’n Law Commission-a rawtna an thlen chhan nia lang chu Pastor leh kohhran upate’n inneihna tih famkimna atana ‘biak ina inkutsuih’ hma ni mah se, man leh mual inhlan fel tawh chuan nupaa ngaih an nih chuan a hmeichhia zawk khan rokhawm theihna a neih an duh a ni. 'Mizo Inneih, Inṭhen leh Rokhawmna Dan, 2014'-ah hian man inpek a nih tawh chuan dan ang taka innei anga pawm ni se an duh tihna a nih chu. Hei hi hriatthiamna thui tak neih chuan tih awm tak a nihna chin pawh a awm.
Palai tirh leh man inhlan hi chu chhungkaw pahnihin an chinfel theih mai a ni a. Kohhran biak ina inkutsuih hun awm vel pawh a sawi theih mai. Mahse, biakina inkutsuih tur chuan pastor remchan hun dap a ngai tel a, kohhranin hun duan lawka neihte pawh enzawn a ngai a, chutiang nena insu buai lo tura ruahman a ngai. Entirna’n a mipa zawk kha sipai emaw, hna dang vang pawh ni se, Mizoram pawn emaw a hnathawk lo ni ta se la, a chawlh lak tawp hlima man leh mual inhlan an nih chuan biak ina inkutsuih hun kha a fàn viau a ngai thei.
Chu lo pawh chu hrilen thut vangte, buaina chhuah thut vangte, innei turte awmna inhlat lutuk avangte, chhungkaw chhiat tawh vangte leh thil dang rokhawlhna avangte pawhin man inhlan leh biak ina Pastor hmaa inkutsuih hun hi duh anga hmaa tih theih a ni lo thut thei. Chumi inkarah chuan a bik takin mo neitu tur kha lo thi ta hlauh se la, mo tur kha engmah chang lovin a awm thei dawn a ni. Chutih laiin kohhran hriatpuia inneihna sawngbawl a nih hma chuan nupa angin lo awm dun ta se la, kohhran chuan suala tlu (living in sin)-ah a pawm mauh mai bawk si a. Chu chu kohhran hruaitute’n an ngaihtuah chian loh leh ngaihtuah chiang lova sorkar an karna chhan chu a ni.
Zu chungchanga kan sawi fo ang hi a ni a. Kohhran hian sorkarin zu dawr hawng tura ‘policy’ an siamin kohhran hi a inrawlh tur a ni lo va, inrawlhna chi pawh a ni lo. Zu hi Mizorama kohhrante’n a duh lo tih chu kan hre vek, chumi vang erawh chuan khap turin sorkar leh political party-te a nawrin a kar tur a ni lo. Ngenna siam erawh chu a thian lohna pawh a awm lo. Political party-te’n zu dawr hawn phal a nih avanga tla emaw, zu dawr hawn an duh loh avanga tling emawa an insawi a, kohhran dodalna leh thlawpna avanga tla emaw tlinga emawa an insawi phei hi chu thil zahthlak tawpkhawk a ni.
Sangh Parivar pawlho - Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), Vishva Hindu Parishad (VHP), Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad (ABVP), Bajrang Dal (BD), leh Bharatiya Kisan Sangh (BKS)-te’n BJP sorkara duh thala chet an thawh a, Hindu sakhaw zulzui a ram hruaitir an tum leh an hruaitir mek duh lotu chu kan ram kohhrante hi an ni. A chhan chu Kristiante India rama an chep ta hle nia an hriat vang a ni. An duh lohhote chet dan ang chiahin sorkar rorelnaa inrawlh a, sorkar nawr leh kar an ching hi a ṭha lo takzet.
Kum 2018 kum tawp lama inthlan dawn hnaiha zu dawr siam phalna petu sorkar tlak theihna atana Pastor aikal an tih mai, revival speaker-te Mizoram pum huapa an han tirchhuak mai phei kha chu ‘tenawm’ tih hian a sawifiah phak lo. Khami avang khan political party pakhat phei chuan ‘kohhrante hi kan unit’ tiin vote an zawng a nih kha. Kum 2008 inthlan dawna sorkar dinglai paihthlak a nih theih na’na revival speaker-te an tirh chhuah tawh bawk kha kan theihnghilh tawh êm lovang chu maw?
Hetianga kohhran/sakhaw hruaitu leh rawngbawltute khawvel thil (Kaisara thil)-a an inrawlh dan tenawm tak hi a titawp theitu chu mipui, kohhran mite kan ni. Kohhran chuan zirtirna (creed/doctrine/dogma) an nei ngei mai a. Chu chu an kohhran mite’n an zawm tur chu a ni ang. Kohhran dang laka an pawm dan an barh luih erawh chu a thiang hauh thung lo. Sorkar hotu lu ber hnena he dan siam ṭhat rawtna pawm lo tura an nawr ngawt mai hi an tih loh tawp tur a ni a. An kohhran rinna leh inkaihhruaina chu an kohhran chhung ṭheuhah an kengkawh mai zawk tur a ni. Sorkar thiltih tura an inrawlh hi a thiang lo hulhual a ni.
Kohhran pakhat emaw, pahnih leh a aia tam deuh pawhin an kohhran rinna leh inkaihhruaina mi dang zawng zawngin an pawm tura barh luih hi ‘secularism’ thlarau leh thuthlung kalh tlat a ni a. An kohhran dan chu an kohhran chhungah kengkawh mai rawh se. An rin dan leh thurin pawm ve lote zawng zawng dinhmun an ngaihtuah tel tur a ni. Chutiang an ti thei lo a nih chuan ‘Hindu lalram din tum’ tia kan puhte nen hian an lêm chuang lo. Pathianni (Sunday) ni serha ngaitu kohhranin Inrinni (Sabbath) serhtute Pathiannia dawr an hawn khapsaka nékchêp duhna lian tak an nei ang chiah hi a ni.