HNAM RAL ZIA

Hmanni deuh khan ka thawhna chanchinbu ‘The Times of India’-ah Lunglei district Zobawk khua a Presbyterian biakin pakhat tihbawrhban a nih thu ka ziak a. Bangalore a Mizo awmte chuan an lo helh em em mai a ni tih ka ṭhiante aṭangin ka lo hre leh huhnawh a. Zia lo ka ti hle mai. Engtik kum nge ka hre ta lo, Press Trust of India (PTI) a ka thawh lai daih tawh khan Mizorama Setana betu (Satanic worshipper) ho chanchin ka ziah kha ‘The Deccan Herald’-ah ka hming langin (byline) a lo chhuak a. Hyderabad Mizo hovin min khei a min khelin thu feikibar zum tak takin min tãwng chiam tawh bawk.

An khel chiam kha chhan let ṭul ka ti lo hle chungin ṭhian ṭhenkhatin min nawr nasat avang chauh tak takin Hyderabad Mizo intelkhawm pawl thuchhuah avang khan article ka ziah phah a. Chutah chuan ‘thliarkar rilru’ tih ṭawngkauchheh ka hman zauh avangin beih zui ka tawk nasa hle. Mahse, ka chhang let zui ta lém hlawm lo. Tunah pawh hian ka chhâng let lova, chutih rual erawh chuan he hnam hi kan vei takzet a nih chuan hnam ral mai thei zia diktak kan put nasatzia erawh hi chu thai lan’ a ngai tlatin ka hria a ni.

Mizo Kristian intite nundan leh kan nunphung hi chiang taka ngaihtuah chuan Lal Isua’n ‘thlan pal hnawih var’ a tih kha kan ni chiang lutuk. Kan lan ṭhatna lam chauh khawvel midang hmuha lantir duha tum ngar ngar kan ni a. A takah chuan kan chhungril ṭawih rimchhiatzia hi tuma’n an hai chuang hauh thung lo. ṭha anga inlantir a, kan ṭhatna lai ber midangte hmuhtir kan duh a, kan that loh leh mawi lohna lai erawh chu engti kawng pawha thup tum kan ni. Mahse, kan chhehvel a ami Kristian ni lote hian kan rin aiin min hre chiang tih erawh chu kan hre pha-in kan hre phal lo.

Kan nih ang anga kan lan ngam hma chuan hnam ropui kan ni ngai lovang tih hi kan chian hle a ngai a ni. United States khu khawvela ram hausa an ni satliah lova ram ropui an ni a. An sorkar thuneitute emaw sipaite emaw thiltihsual leh dan bawhchhiatna ang chi bakah an rama thilthleng reng reng thup mawi an tum ve ngai lova. An ram leh hnam el phatu leh khawvel ram ropui an khingpuite hriata thup an tum hek lo. Khu khu an ropuina leh dinchhuahna bulpui pakhat a ni.

Sawi tur tam tak a awm chungin tlemte chauh tak tak kan tarlang ang. Communist hovin Vietnam a sorkarna chhuh luih an tum avanga tharuma an beihna chhanglet tura US sorkarin tha a thawhna, Vietnam Indona kan tih tak mai (Vietnam War) hunlai kha chhut let ta ila. Vietnam chhimlama mipui sorkarna (democracy) humhim hram hram tura Vietnam hmarlam Communist sorkar ‘Vietcong’ an tih maiho nena an indo lai khan thil ṭha tam tak an ti ngei mai. An pawmdan humhalh kha an hna tur leh mawhphurhna-ah pawh an ngai.

Mahse, US sipai (Marines)-ho leh Vietcong-ho indona-ah khan vawi khat chu thlawhna aṭangin bomb chimawm tak mai, mahse, incendiary bomb zinga ngaih, ‘napalm bomb’ an tih mai (kangmei siam chi) kha Vietnam ram khaw pakhat ‘My Lai’ an tih mai-ah an thlak a. Chuta a zuk den fuh naupang pakhat tawrhna kha chiang tak maiin chanchinbumi thlalathiam (photojournalist) pakhatin thla a lo la fuh hlauh mai a. An chhui zui hnu-ah US sipaite hian nunau pawisawi lo 500 dawn thatin hmeichhe naupang kum 12 mi an pawngsual tih hriat a nil eh bawk.

‘My Lai massacre’ ti a an sawi tak mai kha a lar ta êm êm mai a nih kha. Kha thlalâk khân America sorkar a timualpho tiin a sawi theih a, a pawimawh ber zawk chu nunau pawisawi lo pawh zuah lova sipaite chetna pho mualpho a ni ta kha a ni a. American chanchinbumite ropui êm êmna, an sorkar thiltih dik loh leh mimal zalenna rahbeha, nunau pawisawi lo pawh bomb hlauhawm hmanga nghaisa a that duh ang chi kha Mizoram chanchinbumite hian (Mizoram sorkarin lo ti ve ta palh hlauh se) ziak ve sela chuan hnam phatsan leh Mizoram hmelma-ah an chhuah ngei awm a sin.

Hei chauh hi a ni lova, a lian tham leh deuh pakhat chu hemi hma a thilthleng kha a ni. Indopui II-na a Japan rama US-in Nuclear bomb (Hiroshima/Nagasaki khawpui-ahte) a thlak hnu khan US sorkar chuan bomb thlak tirha thite tih loh chuan harsatna an tawk zui lo niin a sawi char char a. Mahse, American chanchinbumi pakhat kha a rukin Nagasaki leh Hiroshima-ah a han lut ru a. Nuclear ralthuam tihpuah avanga nuclear zung (radiation)-in mi nun a nghaisak zui nasatziate a ziak a. Ramtuilei lo leh nau chhiat, piangsual an tamzia a rawn phawrh ta a nih kha.

Khawvel chanchinbumi huaisen (investigative journalist)-te’n an tawn hriat ngei an ziahna “Tell Me No Lies” tih lehkhabu han chhiar zet chuan a ropui tih loh theih a ni lo. Uluk taka chhiar chuan kan mur uaih uaih thei a ni – kan mihringpuite tana thawktute chanchin hian min khawih nasa hle. Kan rama thilthlengah ngei pawh hian thil dik lo na na na chu kha deuh mah se, kan hriat a ngai a. ‘The bitter truth’ an tih ṭhin hi kan ngaihthlak, chhiar leh hmachhawn ngam a ngai tawh a.

Natna hlauhawm tihdamna hi chu damdawi kha a ngai deuh zel a, Chu ai a na leh zual phei chu zai (surgery) emaw a ngai tawh tih hi kan pawm a ngai. Kan chanchin nalh lo leh mawi lo lai zêp zel leh zep tlat duhna hian kan hnam hi a tidam ngai dawn hauh lova, hnam ropui-ah phei chuan min siam ngai dawn lo. Ram ropui min thlen ngai hek lovang. Kan nih anga kan lan ngam loh chuan engahmah he hnam hi kan chhuak dawn hek lo.

Thutak kha leh khal deuh mai i’n sawi teh ang hmiang. Kan ram leh hnam tana pawi leh hlauhawm tak tak zawk a ni miau si a. Hmanni lawk khan ‘Lengzem’ chanchinbu (ni ta-in ka hria)-ah vaiho sumdawn dan pakhat an ziah ka chhiar a. Chutah chuan, Insakna bungrua hi phairama siam a ni a, phairam aṭang chuan vaihovin Mizoramah an rawn phurlut a. Mizo dawr ni anga lantir insak bungraw zawrhna, vai hlirin an enkawl leh buaipui-ah an zuar a.

A bik takin Muslim-ho sakhaw chawlh lai chuan he’ng dawrte hi an khar ṭhiap deuh vek ṭhin. Mizo nu leh Mizopa hmingin a dawr kha awm mah sela, a langa dawr nghaktu kha insak bungraw hmanga sumdawn dan phung hre miah lo an ni deuh vek a. Chu an insakna bungraw zawrh chu vai mistiri-in an lei a. Mizo in sakna atan an hmang ta ṭhin a. A tak ramah chuan vaiho sumdawnna hian Mizo sumdawngte a nek ral (assimilate) mek a. Mizo zinga thlakip hlawh nei ve a, hlawkna tlemte tel vete hian ram leh hnam an hralh mek a ni.

Tehkhin thu han sawi ta ila, ka ṭhian pakhat Oman, Iraq leh Saudi Arabia vela lei hnuai aṭanga tui (water) laichhuaktu Texas company a thawk ṭhinin a sawi kha ka theihnghilh chi a ni lo. Amah kha Non-Resident Indian (NRI) a ni thin. A sawi dan chuan Oman, Kwait leh Saudi Arabia tih vel khu a bik takin tuialhthei lai chhuak tam an ni a, an ram leilung ang maiin a michengte an hausa a. An lal (Sultan) leh an chi leh kuangte phei chu tenawm khawpin an hausa a ni, a ti.

Mahse, an ram hausakna khu an haichhuak peih lova, ram dang – US, Britain, Australia tih vela company liante’n an laihchhuahsak a. An rama tuialhthei imphum a tam avangin tui thianghlim laihchhuah a ngai a, chu pawh chu ramdang company hlir an ruai a ni, a ti. An hausak tawntaw chhan khu engdang vang mah ni lovin ‘petro-dollar’ a ni a. Thawk lova hausa tawntaw an ni a, engmah hi a hlutna tak tak an hrethiam pha lova. An lei hnuai hausakna a kang hunah meuh chuan rei vak lovah rethei bakberhin an la awm dawn a, hna an thawh peih miah loh avangin an hmabak a thim hle niin ka ṭhianpa Saran chuan a hmuhsak a ni.

Lan mawi tum ringawt, dik taka thawhchhuah ni lem lo leh mi thawhchhuah sa hmanga pawn lam incheina sang em em leh sensothlak em em, thil ṭha leh man to lutuk neitu nih hi a ropui lo. Kan nihna anga kan lan chhuah ngam lohna hi Mizote tlukchhiatna tur leh hnam boral mai thei kan nihna a ni tih a hmalamah kan sawi tawh. Khawtlang leh kohhrana kan inelna pawh inkhawmpui thlengtu nih nikhua a thingpui leh chhang changkang leh man to hlui thei leh palaite hrai puar thei nih vel a ni mai a, a senso sang lutuk hi a tak takah chuan retheih leh zual phahna tham a ni.

Isua Krista kha chuan amah leh amah a inngaih dan ni lovin, “Mite’n tunge a ni min tih?” tiin a zawt kha a ni a. Kha kha keini hi chuan kan ngaithla châk lova, Kristian ṭha a inngaih tawn tel tel dan hi kan zawn ber a ni. Mizorama rim taka hna rawn thawk Karimganj, Hailakandi leh Cachar district aṭanga lokal tlangval leh pavalaite ‘agenda’ ang hi kan nei pha lova, kan vei hek lo. Lehkha tlemte zira ṭha taka ekzamna a pass, hahdam taka hna tlemte thawh a tam tak hlawh, zelthel leh thatchhe taka hnathawk chunga sum hailuh ṭeuh tih vel hi kan ‘ṭhuthluang nun’ thuthlung chu a ni.

Kan incheina bakah mi’n min hmuh dana mawi thei ang ber tura lirthei ṭha ber ber leh smart phone bakah bungraw changkang leh man to ber ber kan neih ve mek hi chu thawhrimna rah hausakna avang ni lovin awhna avanga kan neih mai mai a ni. Hei hian he hnam damkhawchhuahna leh hmasawn leh changkanna a thlen ngai dawn lo. Mahni nihna ang anga lang lova, kan ṭhatna lai ber lantir hian engmah min thlen hek lovang.

In ngaihtuah chiang ila. He ram natna vei tak mai hi a tihdam dank an zawn a ngai a. Politics-a vote hmuh tama thuneihna chelh maite, pawl leh kohhrana nihna leh chanvo neih mai piahlam hi kan thlir a hun ta takzet mai. Pathian hnenah ‘kan ram tidam leh rawh’ ti a ṭawngṭai mai a tawk lo. A malsawmna dawng thei tura tha kan thawh ngei ngei a ngai a ni.