A HMATAWNG

Mizoramah chuan hri leng kan buaipui ṭan aṭangin thla 7 kan hmang zo leh dawn ṭep tawh a, hripuiin min chenchilh rei telh telh a, kan dup leh duapna lai a lang chho ṭan a. Aizawl khawpui chhung bika ‘inhawn vawi 4-na’ kalpui mek lai a, inkharkhip kan han kalpui leh thut takah hian a lang chiang zual hle. Veng engemawzatah chuan hri dona hmatawnga awm pawimawh tak local level task force (LLTF) ho ralveng kan hmu ta lo tawp mai a, LLTF ho (a chang chuan ṭhahnem fe) an ṭhutna ṭhinah khan police hlir mai hmel kan hmu ta. 

Hei hi kan hri dona kawnga ral hmatawngte an zâmin hnungtawlh ta a ni lova, an hna thawk hleithei lo tur khawpin he kan raldo mek hian an thla a aikhirh sak ta a ni zawk.  Tam takin he hri hi an lo kai ve a, kai ve lote pawh kai palh thei dinhmuna an din avangin midang an kaidarh hlauhthawn thu-ah khung hran an ni hlawm a. Chutiang tak ni chiah lote pawh hri do kawnga an thawhpuite dinhmun avangin anmahni an inthiarfihlim ta hlawm a, tun dinhmun hi kan thleng ta mek a ni. 

Sorkar hian he hri do kawnga a hmatawnga awmte hi sap ṭawngin ‘frontline workers’ tiin a vuah a. Hna hrang hrang thawk leh eizawnna hrang hrang nei an ni chungin March thla aṭanga an thawh (Mizoramah chuan) pawimawh ber chu Covid-19 hri do a ni. An zingah hian doctor an awm a, nurse, laboratory technician, health worker leh hnathawk dangte’n an ṭawiawm bawk a. Anni hian damlo enkawlte, hri kai rinhlelh swab sample lakte, ramri a lolutte lo endik bakah hri kai dahkhawmna hmun vil leh a dang tam tak, ṭul ang ang an thawk bawk a. Kan medical college neih chhung Zoram Medical College (ZMC) laboratory a thawkte phei chu an hahzia leh thawh rimzia Mizo mipui hriat a ni. 

 A dang leh chu police an ni a, anni hi chuan damlo enkawl tih loh chu an thawk vek emaw tihtur a ni a. Ramri a ni emaw khawpui lailumah a ni emaw chhun-zan-zawmin sorkar thupek kengkawhin hna an thawk a. Mizoram pawn aṭanga lo lutte dahkhawmna leh hri kai dahkhawmna hmunte an ven bakah engemawzat chuan kawtthlerah hmui tuam lo vai a, chawitir hna an thawk bawk a. Chutih rualin hripui len hma a an hna ngai an thawk reng lo thei lova, misual hovin ‘hri len lai hi chuan i lo awm ve mai mai teh ang u’ an tih bawk si loh avangin pawikhawihna leh pawikhawihtu chhui an bang chuang lo.

Hripui do kawnga a hmatawnga thawk zingah local/village level task force te hi kan sawi hmaih thiang lovang. Anni hi March ni 18, 2020 a health secretary hriattirna chhuah behchhana din an ni a. A tirah chuan an chairman hi VCP emaw local council chairman emaw ni ur leh member-secretary pawh VC/LC secretary ni tura tih a ni a, nihna dang chu tlawmngai pawlte’n an insem a. Mahse, August thla a VC/LC inthlanpui inpuahchahna a kal takah khan anni chu tel tawh lovin tlawmngai pawl lamin an tlawn ken ta a nih kha.

Indona a ral hmatawnga awmte’n silaimu an dawng awlsam bik ang deuh hian kan hripui dona kawnga a hmatawnga awmte dinhmun pawh hi a derthawng bika ngaihna a awm a. Mahse, kan do mek hi mihring, ralthuam keng, tisa leh thisen a nih loh avangin a dan chu a dang deuh. He’ng a hmatawnga awm hripui-in che thei lova a siam tak tam tak hi chu fimkhur tawk loh vang a ni a, mipui mimir an hnawih pherh dan pawh hi chutiang deuh tho chu a ni. Hei hi lo la na deuh an awm thei tih hre chunga ziah a ni a, kan hmalam hun lokal zel turah inzirna/ inzirtirna pawimawh tak lo ni se tih hi a ziaktu duhdan a ni a, thil a kal pawi thui hnu a, ‘ka tih reng kha’ han tih hi thil nuamhnai fahran a ni bik lo.

Mizoramah hian a tlangpui thu-in mipui hian hri leng karah thu an awih hle tih hi sawi loh theih a ni lo. Inhlat tawk taka awm tur tihte erawh hi chu thuneitu lam zawk hian bawhchhe lo thei lovin an siam a ni ber. Inkharkhip min puan hnan thut a, a tuk lawkah hun rei lo te chhung atan dawr hawn an han phalsak leh thut a, chhungkaw eitur lei tuma thawkchhuak an tam tawh ṭhin avang leh lei tur a tam avangte, lei hun ruahman a tawi si avangte-in inhlat taka awm chunga thiltih theih a ni lo. Sorkar laipui leh state sorkarin dawr hawn hun an tih aia tawi daih hawn phalsakna veng tam tak a awm a, chu’ng vengahte chu inhlat taka dawr thil lei theih a ni lo. Thuneitu apiangin mipui hi an duhdan bawhchhe tur zawngin ruahmanna an siamsak a ni ber zawk.

Mipuiin thu kan awih ni a kan sawi hi awih lo kan awm mai thei. Mahse, mipui mimir hi Mizorama he hri thehdarhtu kan nih lohzia hria chuan kan thusawi hi an pawm ang. A hmatawnga hri do hna thawk zing aṭangin he hri hi a darh chiang a ni. A tir lamah doctor pahnih, hri do kawnga a hmatawnga awmte chetdan avangin kan ralkhel hle tawh. An hna avanga an sample endik lai mek, a result chhuah hma a mipui zinga lo infiam ta maite, chutiang chiah tho, veng tam fe a lo vak kual a, hnuhma hnut

chhiahte kan hria. IMA-in thupha an chawisak hial a nih kha. CCC a thawk nurse ṭhenkhat, hri an kai tih an hriat hma (result chhuah hma) a, an thawhna hmuna ei leh in an dawn an nin’ tawng vanga pawn lam thingpui dawra lo va chawlte pawh kan hria a ni.
Hei mai hi a ni lova, hripui kai lohna atana kutsilna atan chuan ṭha tak ni a an sawi, hri kai/hri kai ni a rinhlelhte (an ven mek) nena an lo dawmho tak avanga kai ta hi hripui do kawnga a hmatawnga thawk mi 3 aia tlem lo chu kan lo nei niawm tak a ni.  Hemite ngawt pawh hian an kaidarh thui-in tunlai sumdawnna ṭawngkam takin ‘downline’ an nei tam hman ngawt mai. Veng hrang hrang main i lo, khaw dang thlengin a kaihhnawih kual a nih kha. 

A do kawnga hmatawnga awm ve chiah lo, VC/LC inthlan dawna kan official-ho inthlan training lai thlalak han en khan hnawihpherh loh a harsa zawk mang e tih turin an awmkhawm a, an inhnehnai hlawm nasa mai. Hetiang han sawi kai takah chuan khawlaia-ah, mipui punkhawmna leh dawr chhung thlenga hmui tuam lo zawnga kan intirh chhuah mek lai khan kan ram hruaitu leh sorkar hotute’n sorkar pawimawha inkhawm pawimawh an neih thlalak tam tak social media-ah kan lo hmu a. Chutah chuan hmui tuam lo hmuh tur a tam em em a, inhlat a awm lo kan hmu hnem em em bawk a, a taka inzirtirna lam hi kan tlachham hle a ni.

Tun hnaia Aizawl khawpui-a ‘unlock’ aia ‘partial lockdown’ tih leh hial a ṭul takna hi ṭhenkhat chuan VC/LC inthlan vangah an puh a, a dikna a awm thui viau thei ang. Chutih lai chuan hemi hma pawh hian veng tam tak kan buai ru tawh a. LC inthlan candidate turte vote zawnga chhuak thei lova inchhungkhung an awm nual tawh a ni. LLTF mi 10 chuang zet mai veng khata hri kai awmte pawh an awm ta. Veng pakhata an sawi dan chuan LLTF mite hi mipui pawn chhuak tur an venna hmunah tihtur tehchiam an neih loh avangin lehkhate an dengkhawm ṭhin a, an ‘duty’ na hmun kher lovah pawh mipui hnena titura an hrilh ang hmui tuam leh inhlata awm lam zawm lovin an awmkhawm ṭhin a, chu chuan an vaiin hri a kaitir ta a ni awm e.

Kan Mizo khawtlang nun en hian hei hi thilthleng ngei ngei tura ngaih sa a ni. Mi chunga thunei tura ruat thutte hi an thuneihna khan mipui mimir aia dinhmun sanga dingah a inngaihtir fo mai a, hri pawh kai ve mai mai thei lo tura inngaite pawh an awm a ni mahna. Chutiang avang chuan tunah pawh hian mi tam takin an tuar ta a ni. “Ral hmatawngah, huaisen takin santen vangin a thi,” ti a kan tleirawl laia fiamthu an lo thawh ṭhin ang kha chu a ni chiah lo. Mihring hi kan mak khawp a, thihna a lo thlen hian midang chunga thleng turah ngaiin mahni chu thi ve lo turah riak kan inngai ṭhin a, thuneihna sang nei, lal ropuite phei chuan thi thei lo emaw an lo inti fo tawh. Kan lo pian chuan kan thi dawn tih a chiang a, hri a len pawhin kan kai ve thei vek tih hi chian tur a ni.
Engpawhnise, mipui mimir himna atana thawk tura thlanchhuahte an lo fimkhur tawk lova, anmahni zawk mi kaichhawngtu-a an lo ṭang ta hi a pawi khawp mai. Doctor leh medical staff dang hri kaite khan hri kai chhawn hlauhawma an awm laiin invenna’n PPE an ha lo em ni? Safety protocol an zawm ṭha lo em ni? Police leh LLTF mite hian an hna an thawhna kawngah sorkarin an thawh dan tur leh an himna tur Standard Operating Procedure (SOP) a siam kha an zawm ṭha lo em ni? He zawhna chhanna hi chu kan huntawng mekah hian a chiang em em a, sawi zui a ngai pawhin a lang tawh love.