HLAWH LEH THAWH

Mizoram sorkar hnuai a thawkte chuan vawiin aṭangin pisa kal tho si a kuangkuah a hnathawh loh (pen down/tool down strike) an tih mai chu ṭan an tum a ni awm a. Naktuk hian Assembly inthlanna lo awm tura sorkar inpeih leh inpuahchah dan rawn hre chiang turin Election Commission of India hotu lawk an lo kal dawn si a. Sorkar hnathawk ni si, hna thawk duh lova nuarte hi an dim lo viau mai ang tih a hlauhawm hle. Hman kumah pawh Raj Bhavan-a sorkar mi pawimawh an koh zingah district pahnih bawrhsap an tel lova, a zan a zanin an hna aṭanga chawlhtir an ni a, khatih laia Chief Secretary khan chhan a tum ngial a, a thei lo. Mizoram sorkarna chelhtute anga vote zawng an ni ve miau lova, an lungawi loh hi hlauhawm zet a ni.

Sorkar hnathawk inzawmkhawmna pawl Federation of Mizoram Government Employees and Workers (FMGEW) hian sorkar hnathawkte Dearness Allowance (DA) la pek belh loh pe turin sorkar hi an kar a. Hmanah khan engemaw zat chu pek belh an ni tawh na-in a vai a DA lak an phut thar leh a ni. A hma pawh khan sorkarin sum dinhmun enin pek a tum loh thu a puang na a, an nawr nat tâk êm avangin engemaw chen a pe leh a.

Tun hnai-ah, hnathawhna a pawnthem dum an bel hnu-ah, Chief Minister hmu-in ani chuan tunah chuan sum dinhmun thlirin sorkar tan an thil ngiat tihhlawhtlinsak theih a nih loh thu a lo hrilh a. An inrawnkhawm leh hnu-ah pisa kal tho chunga hna thawh loh an rel thlu ta kha a ni a. Inthlan a hnai tawh a, sorkar nak nemna lai leh sahuat hre ranin an chanvo tur atan chuan mawi leh mawi lo leh zah pawh an dawn tawh lo a ni ber.

Hetianga Central Pay Commission ang diak diak a kal a, sorkar laipui hnuaia thawkte hlawh leh a behbawm (pay and perks) bakah DA te nena inang zela kal an ngiat kumkhuana-ah hian sorkarna lo chelh tawhtu Congress leh MNF hian mawh an phur lian hle. State a hlankai kan nih hlimte aṭangin Mizoram sorkar hnathawkte hlawh bithliah hrangtu tur State Pay Commission engemawzat din a ni tawh a, sorkarin a pawm ngam lo zel thung.

Ka hriat theih chinah ringawt pawh LB Thanga Pay Commission, Rochilla Pay Commission, Rozika Pay Commission leh Lalfakzuala Pay Commission ti a kan sawi mai ṭhinte din a ni tawh a, hei bak pawh hi hriat hmaih palh a awm thei. An rawtnate kha a ṭha hlawm hle a, pawm lo ni sela chuan tun ang hian kan buai reng tawh lovang. A behbawmah Pay Commission rawtna lo thlifimtu atan Cabinet Sub-Committee leh a dang tesep deuh pawh din a ni tawh ṭhin.

Mahse, sorkarna chelhtu, ram hruaitute’n sorkar hnathawk an ngam ngai loh avangin a taka tihhlawhtlin pakhat mah a la awm lo hi a lungchhiatthlak hle. Sorkarin pawisa tam tak sênga a din Pay Commission-te rawtna rêng rêng hi sorkar hnathawkte’n an dodãl zel avãngin sorkarna chelh tawhte’n an tipuitling ngam lo zêl a. Chu chu sorkarna siamtu apiangin an tuar chho ta zel a, inthlan dawn hnaih apiangin an nawr a, hmeichhe buan chak lo an sawi ang maiin sorkar chu a tlâwm ta zel mai a ni ber.

Kan sorkar hnathawkte hian an thil ngiat hi tihhlawhtlinsak ãwm ngawih ngawih (rightful claim)-ah an ngai mai thei. Central Pay Commission tihdan ang anga kal kan nih rih miau avangin an ngaihdan hi dik chin pawh a awm. Mahse, mipui rawngbawltu (public servant) an nihna lam zawnga ngaihtuah chuan an hlawh leh a behbawm hi an phu vek lo nasa. Mipui rawngbawltu atana inpe a thawkte hian an thawh tur leh mawhphurhna lam an ngaihsak lo satliah lova an bosal nasa hle.

India sorkarin kan state budget atana min pek za zela 90 vel hi tam tak chu mipui mimir chhiah chawi a ni a. Chumi piah lamah chuan kan Mizoram sorkarin mipui hnen aṭanga chhiah a lakkhawm a awm leh a. Chu chu kan sorkar hnathawkte hlawh lakna hnâr chu a ni. Budget a sum ruahmante hi mipui pawisa (public money) tiin an sawi ṭhin a, a dik reng a ni. Sorkar laipui leh state sorkar hian pawisa hi an nei ngawt lova, mipui chhiah chawi tlingkhawm aṭanga an neih leh an hman chauh a ni.

A nih leh i sawi chiang ang u hmiang. Sorkarin hlawh ṭha tak leh a behbawm awlsamna (facility) a pek zozai hi state dangte thãl ve theih loh tuikhur a ni hawt a sin. Hei chu kan la sawi zau thovanga, tlêm té chauh tak tak i’n sawi phawt teh ang. Kawngpui ṭha kan neih rei/tlo theih reng reng lohna chhante, kawlphetha kan neih mumal theih loh chhante, tui in tur kan hnianghnar loh chhante, ei leh bara kan la intodelh loh chhante, natna khirh leh khirh vak lo veite’n phailam damdawiin an pan chhante, zirna ṭha duh avanga Mizoram pawn sikul/college zir tura kan intirhchhuah chhante ngawt pawh hi ngaihtuah chian’ a ngai a sin.

Mihring hriselna leh zirnate, hmasawnna chi hrang hrang atan hian sorkar laipui-in ruahmanna ṭha tak tak, sum tam tak sengin min pe kumtin tih kan hria. Chu pawisa hmanga hmasawnna hna thawktu tak tak chu sorkar hnathawkte hi an ni a; an kuthnu kan hmuh chin tam fê hi chu zahpuiawm tak tak, Mizoram mipui tana rotling siam tura ngaihtuahna, hun leh tha leh zungte seng reng reng lo leh sum awm apiang eiruk fai zel tumte sulhnu kan hmu tam tawh lutuk. A ṭhen tan chuan an thlakip hlawh tam fe mai hi ‘side income’ ang chauh a ni.

Delhi khawpui a veng (neighbourhood/locality) a mihring awm pawh zat lo he kan Mizorama chengte hian kumtinin (tun hnaiah phei chuan) a cheng vaibelchhe sing tel sum kan hmu a. Chuti chunga heti khawpa kan la pachhiat leh retheih chhan hi mipui hmasawnna hna thawktu tur leh sum khawihtute’n an hna an thawh ṭhat loh vanga puh hi thu dik hnaivai ber a ni. State danga hmasawnna a zuan tak meuha a zuan lai a, kan tih ve theih loh chhan – kan pu Chhurbura’n Na-a chu ni se – a tih ang kan nihna chhanah hian puh tur dang an awm lo.

Hetiang kan sawi avang hian sorkar hnathawk zawng zawng kan vaihma hauh lo. Mahni hna a rinawm êm êm, mipui sum renchem kawnga entawn tlâk leh tihtak zeta sorkar hna thawk hi kan hmu fo in a rinawm a. Chhuanawm tak tak an ni chungin an hlawh phu tawk vela thawk a, an tihtur réng tite an awm rualin chum pél hreta thawkrimte pawh kan hmu-in kan hre ngei ang. Faktlâk an ni a, fak tur pawh an ni. Mahse, hetianga hna thawk ṭha hi an tam vak thung lo.

Keimah ngei paw’n ka tawn, mi tam takin an tawn ve ngei tur ni a ka rin pakhat chu sorkar hnathawkte’n ram leh mipui hmasawnna sum an eiruk bâk a hna an thawh tlemzia hi a ni. A bik takin mimal thila sorkar department ṭhenkhat kan dawr ve chang hian pisa kai huna thleng ngai reng reng lote, pisa hnathawh hunchhung (working hours) a pisa a awm loh ching leh sorkarin pisa bãn hun a bituk hma a haw a pisa chhuahsan hi kan ngah lutuk.

Zinglam dar 9 a pisa ṭan a ni emaw, 9.30 a ṭan hunlai a ni emaw, a hun taka pisa thleng hi chu tlêm te tak tak an ni. Vawikhat phei chu ka sorkar hnathawk hmuh tur kha hmu tura zinglam dar 9.30-a kal tura lehkha meuhva hriattir ka nih laiin chhun dar 12-ah pawh a lo la thleng hman lo. Amah kha ka lirthei a hruai ngai a la ni zui a, ṭul hauh lovah kan hun (kei chuan hlu ve taka ka ngaih) kha min khawhraltir nasa hle mai a, thinrimna hian min tur ut ut thei zu ni a!

IAS officer a hna aṭanga chawl tawhin a sawi phei chu, an ṭhenawm ami department pakhata accountant (pawisa khawihtu) chu chhunlai dar 12 hma-in a pisa pan turin a chhuak ngai lo a ni awm e. Mipui rawngbawltu tur kan sorkar hnathawkte hian (sorkar nep vang a ni bawka) a huna pisa kai leh a hun taka haw bakah nilenga pisa a hnathawh hi an tlin lo tlangpui a. Chutih rualin an hlawh pek hun a tlai hret chuan an lungawi lo nasa thei hle thung.

Mi ram leh state chauh ni lo, Mizoram chhunga sorkar laipui pisa-a an tih ang hian biometrical attendance (pisa thlen huna kutzungpui/kutzungṭang nema pisa an thlen hun chiah chhinchhiahna) hi ti ve dawn ta ila, sorkar hnathawkte hian an tlin ang em? Nasa takin an dodal ang em? Sorkarin a ngam ang em? tih vel hi ngaihtuah tham a sin! Chhungkaw chawmna atana an hman sorkar hna ai a khawtlang leh kohhrana inhmang tam zawk leh chutiang lam chu ngai pawimawh zawk hian sorkar hi an ngam êm êm mai a, hei hi kan buaina rallian chu a ni.

Mizorama sorkar hnathawkte nihlawh bikzia leh an hlawh tam bakah hamṭhatna an dawn nasat bikzia hi mipui tam zawkin kan hriatpui phak lo. Mizo an nih phei chuan phailam sorkar hnathawkte’n rit an tih em em a hlawh zat a mila chhiah an chawi ṭhin ‘income tax’ an pe ve lova. Hei ringawt pawh hi Mizo officer hmun danga awmte’n chilputa an thlir dauh dauh tham a ni. Lirthei an kawl hnem ang hi Ministry leh sorkar laipui hnuai a Commission-ah te an ti ve ngai lova, keini chu an awmna a zirin an kawl ṭen ṭun hlawm a ni.

US President ropui zinga sawi ṭhin, John F. Kennedy khan, “I ramin i tan enge a tihsak che tih aiin ka ram tan enge ka tih, tih hi hi kan inzawt zawk tur a ni,” tih thu a sawi a. Mizoram leh a michengte tana an thiltih lam, an thawhchhuah ve lam ngaihtuah hauh lova, an chanvo ni a an hriat apiang chuh tlat mai, an hlawh lakna hnar an hna ngai pawimawh si lote hian mipui thinur an tawng baw ve thei tih hre teh se.